OPEC ve Petrol Fiyatları

2014 Haziran ayından beri gerileyen petrol fiyatlarının 2016 yılı içerisinde 30 dolar/varil seviyelerine kadar düşmesi petrol ihracatçısı ülkelerin ekonomileri üzerinde ciddi bir baskı oluşturdu. Dünya petrol üretiminin B’lık kısmını gerçekleştiren OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries / Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü), petrol piyasasında istikrarın sağlanmasında en önemli aktörlerden birisidir. 1980’li yıllardan itibaren uyguladığı hedef fiyat veya üretim tavanı uygulamasıyla küresel petrol piyasalarının düzenlenmesinde aktif rol oynamıştır. Bu nedenle iki yıldır düşen fiyatlara karşı OPEC’in arz kısıtlamasına gideceği beklentisi artmıştı. Kasım 2015’de bir araya gelen OPEC ülkelerinin petrol üretiminde bir kısıtlamaya gitmeme kararı fiyatların daha da düşmesine yol açarken, bu süreçten en çok etkilenen petrol ihracatçısı Rusya, Suudi Arabistan, Katar ve Venezüela, petrol üretiminin Ocak 2016 seviyesinde dondurulması konusunda ortak mutabakat sağlanmıştı. 17 Nisan 2016’da dünya petrol üretiminin `’ını karşılayan 18 petrol üreticisi ülkenin katılımıyla Doha’da yapılan toplantıda ise, petrol üretiminin dondurulmasına yönelik bir anlaşma çıkmadı. İki yıldan beri beklenen arzın kısılmasına ilişkin anlaşma, 30 Kasım 2016 Çarşamba günü Viyana’da yapılan 171. OPEC Zirvesinde üye ülkelerin günlük petrol üretimini 1,2 milyon varil azaltma kararı almasıyla sağlandı. Bu karara göre üye ülkelerin 1 Ocak 2017’den itibaren günlük üretim tavanı 32,5 milyon varil/gün olarak belirlendi. Petrol üretiminde gidilen kısıntının altı ay süreceği, ancak piyasa koşullarına göre bir altı ay daha uzatılabileceği belirtildi.

Bu Anlaşma OPEC ülkelerinin üretimlerini azaltmasının yanında, Azerbaycan, Bahreyn, Brunei, Ekvator Ginesi, Kazakistan, Malezya, Meksika, Umman, Rusya ve Sudan’ın da aralarında bulunduğu OPEC üyesi olmayan ülkelerde petrol üretiminde toplamda günlük 558 bin varillik azaltmayı taahhüt etti. Bu grup içinde yer alan Rusya, tek başına günlük petrol üretimini 300 bin varil azaltacak. Bu gelişme üzerine petrol fiyatları yaklaşık oranında artış gösterdi. Alınan kararlara göre önümüzdeki aydan itibaren dünya petrol üretimi %2 düzeyinde azalmış olacak. Bu anlaşmanın ne kadar sürdürülebilir olduğu artışın ne tür etkiler yaratacağı bu makalenin konusunu oluşturmaktadır.

OPEC
İran, Irak Kuveyt, Suudi Arabistan ve Venezüela’nın bir araya gelmesiyle dönemin petrol üretimini kontrol eden uluslararası şirketlerine (Seven Sisters) karşı oluşturulan OPEC, 10-14 Eylül 1960’ta Bağdat’ta kurulmuştur. Katar (1961), Endonezya (1962), Libya (1962), Birleşik Arap Emirlikleri (1967), Cezayir (1969), Nijerya (1971), Ekvator (1973) Gabon (1975) ve Angola (2007) daha sonra örgüte üye olmuşlardır. Endonezya’nın üyeliği 171. toplantıda askıya alındığından şu an 13 üyesi bulunmaktadır. OPEC temel amaç olarak 'üye ülkelerin fiyat istikrarının sağlanması ve üretimin düzenlenmesini sağlayacak bir sistemin geliştirilmesi konusunda çalışmalar yapmak' olarak belirlemiş ancak bu konuda 1980’li yıllara gelinceye kadar bir düzenleme girişiminde bulunmamıştır.

Petrol üretiminde kartel konumunda olan, üretimin önemli bir bölümünü gerçekleştiren OPEC ülkelerinin petrol piyasalarındaki ilk etkisi, belki de en önemli etkisi Ekim 1973 yılında uygulanan ambargo kararı olmuştur. O dönemde dünya petrol üretiminin yaklaşık P’sini gerçekleştiren OPEC, Suriye ve Mısır, ABD ve diğer sanayileşmiş ülkelere Yom Kippur savaşında İsrail’e verdikleri destek nedeniyle petrol ihracatını azaltmıştır. Bunun üzerine fiyatlar 3 dolardan 12 dolar seviyesine çıkmıştır. Bu durum, petrol ithal eden ülke ekonomilerinde ağır tahribata yol açmıştır.
OPEC’in kuruluş amaçlarından birisi petrol üretiminin kontrol altına alınması ve yönlendirilmesi olmakla birlikte, 1982 yılına kadar üye ülkelerin petrol üretim miktarı konusunda bir düzenleme yapmamıştır. 

19-21 Mart 1982 63. OPEC toplantısında bir araya gelen 13 ülke düşen petrol fiyatlarına karşı, referans fiyatı 34 olarak belirlemiş ve bu fiyatı korumak üzere, 1 Nisan 1982 tarihinden itibaren üretim miktarını günlük 18 milyon varil ile sınırlandırmıştır.

1 Ocak 1987 tarihinde 7 farklı ham petrol fiyatından oluşan bir OPEC referans sepeti oluşturuldu ve fiyatların 22 ile 28 Dolar arasında tutulması kararlaştırıldı. Bu fiyatın korunması için takip eden yıllarda çok sayıda petrol üretimin tavanlarına ilişkin anlaşmalar yapılmıştır. 

OPEC ve Diğerleri
Dünya Petrol Üretiminde belirleyici bir role sahip olmakla birlikte son 20 yıl içerisinde petrol fiyatlarındaki düşüşlere karşı OPEC üyesi olamayan ülkelerle birlikte hareket etme ve ortak karar alma girişimleri gündeme gelmiştir. Bu süreçte üç ortak girişimden bahsedilebilir.

1997 yılında Güneydoğu Asya ve 1998’de Rusya’da meydana gelen finansal krizler yüzünden petrol fiyatları düşmeye başladı. Petrol fiyatları 1997 başında 25 Dolar seviyelerinden 10 dolar seviyelerine gerilemesi üzerine OPEC petrol üretimini kısma çağrısı yaptı. 1999 yılı Mart ayında OPEC ve üye olmayan 4 ülke (Norveç, Rusya, Meksika ve Umman) petrol üretiminin 2,1 milyon varil/gün kısıtlanması konusunda anlaşmaya vardığını açıkladı. Bu kısıtlamanın 388 bin varili OPEC dışı ülkeler tarafından yapılacaktı. Rusya üretiminde %7 (100 bin varil/gün) kısıntıya gideceğini taahhüt etti. Fakat takip eden dönemde Rusya’nın üretimi kısmak yerine arttırmaya devam etmiştir.

İkinci fiyat krizi 11 Eylül saldırılarının ardından geldi. Bu dönemde 36 dolar seviyesinde olan petrol 20 doların altına düştü. Bu gelişme üzerine OPEC ülkeleri üretimde 1,5 milyon varil/gün kısıntıya gitti. OPEC üyesi olmayan ülkelere de petrol fiyatlarındaki düşüşü önlemek için üretimlerini kısma çağrısında bulundu. O dönemde Norveç, üretiminde 100-200 bin varil/gün azaltma taahhüdünde bulunurken, Mart 2002’de Rusya üretimde 150 bin varil/gün kısıntıya gitmeyi taahhüt etti. Ancak takip eden altı ay içerisinde petrol üretiminde ve ihracatında 600 bin varillik bir artış gerçekleştirmiştir.

Petrol fiyatlarındaki üçüncü düşüş 2008-2009 Mortgage Krizi döneminde yaşandı. Bu dönemde fiyatlar 147 dolar seviyelerinde 39 dolara kadar geriledi. OPEC Ekim 2008’de petrol üretimini 1,5 milyar varil kısıtlama kararı aldı. O dönemde üç OPEC toplantısına katılan Rusya, petrol üretiminde kısıntıya gidilmesi gerekliliğini belirtmiş, ancak bir taahhütte bulunmamıştır. Neticede, 2009’da Rusya’nın deniz aşırı ülkelere yaptığı petrol satışında 700 bin varil/gün bir artış yaşanmıştır.

Son iki yıldaki düşünün ardında yatan faktörün arz talep dengesizlikleri olduğu söylenebilir. Dünya ekonomisindeki yavaşlama petrol talep artış hızını yavaşlatırken, petrol arzındaki artış küresel arz fazlasının ortaya çıkmasına yol açmıştır. Küresel arz fazlasının azaltılması, hangi ülkenin ne kadar üretimini azaltması gerektiği konusunda bir anlaşmazlığı da beraberinde getirmektedir. Özellikle ambargo sonrasında İran’ın petrol üretimini günlük 4 milyon varil düzeyine çıkarma isteği ve ABD’deki petrol üreticilerinin üretimlerini arttırma ihtimali, ortak mutabakatın sağlanması gecikmiştir.

171. OPEC toplantısı ile OPEC petrol üretiminde 1,2 milyon varillik bir kısıntıya gitme kararı almıştır. Bunun yanında OPEC üyesi olmayan ülkeler de üretimlerini 558 bin varil azaltacaklarını taahhüt etmişlerdir. Bu ortak mutabakat petrol fiyatları üzerinde olumlu etkide bulunurken, bu sürecin ne kadar sürdürülebilir olduğu tartışmalıdır.

Üretimi azaltma anlaşmasının petrol fiyatlarının artmasıyla birlikte petrol ihraç eden ülkelerin gelirlerinde bir artış yaratması beklenmektedir. Ancak son bir yıldır gerçekleşen küresel arz fazlası bu etkinin gerçekleşme süresini biraz geciktirebilir.

İkinci problem ülkelerin taahhütlerini ne kadar yerine getireceklerine ilişkindir. Daha önceki yapılan birçok anlaşmada hem OPEC hem de OPEC dışı ülkeler kotaları aşma eğiliminde olmuşlardır. Bu nedenle anlaşmanın uygulanabilirliği tartışmalıdır.

Tablo 1: OPEC petrol üretiminin azaltması anlaşması

Üçüncü problem dünyadaki diğer petrol ihraç eden ülkelerin davranışlarının nasıl olacağına ilişkindir. Mutabakat sağlayan ülkeler küresel petrol üretiminin `’ını gerçekleştirmektedir. Geriye kalan @’ını gerçekleştiren ülkelerin (ABD, Kanada, Norveç, Brezilya) üretim kararları önemlidir. Özellikle son yıllarda petrol üretiminde büyük bir atılım gerçekleştiren ABD’de kaya gazı üreticilerinin fiyatlardaki artışlarla birlikte üretimlerini arttırmaları ve petrol piyasasında pay kapma yarışının hızlanması muhtemeldir. 

Bu yazı “OPEC ve Petrol Fiyatları” başlığıyla Ortadoğu Analiz Dergisi'nde yayınlanmıştır.