ORSAM Su Araştırmaları Programı İstanbul’da gerçekleşen SIDA Eğitim Programı çerçevesinde İranlı Su Uzmanı Arash Azaranfar ile söyleşi gerçekleştirdi. Söyleşide, Azaranfar, İran’da su kaynakları yönetiminin her bir vilayetin kendi otoritesi altında sağlandığını belirtmiştir.
ORSAM: Sayın Azaranfar, öncelikle kendinizden kısaca bahsedebilir misiniz?
Arash Azaranfar: Su kaynakları yönetimi uzmanıyım ve mühendislik danışmanlık şirketinde çalışmaktayım.
İran’da su problem nedir ve su sorununun sebepleri nelerdir?
Tüm ülkelerde su problemleri Türkiye’de de olduğu gibi benzer bir durumdadır. Su kıtlığı, içme ve sulama suyuna artan talep ve bazı bölgelerde yaşan içme suyu problemi, su problemlerimiz başlığı altında sayabiliriz. İran’da su havzalarının geliştirilmesi, vilayetlerin otoritesi altındadır. İran Enerji Bakanlığı, Su ve Atık sular işleri birimine bağlı olan Su Kaynakları Yönetim Kurumu, vilayetlerin su otoritelerini yönetmektedir. Su Kaynakları Yönetim Kurumu’nun yönetimi ve düzenlemesi altında, belirli vilayetlere, donor vilayetin tüm ihtiyaçları karşılandıktan sonra artan su transfer edilmektedir. donor havzadan su transferi kolay izin verilen bir durum değildir. Buna karşılık, bazı belirli havzalarda, örneğin Türkiye-Suriye-Irak ve İran’ın kıyıdaş olduğu Fırat-Dicle havzasında aşağı kıyıdaşlar sulama için projeler gerçekleştirmektedir. Yukarı kıyıdaş ülkede ekonomik fayda kazanmak için projeler geliştirmektedir. Ben bireysel projemde, Zohreh nehri örneğinde İran’ın dört vilayetinde süreci incelemekteyim.
Bu nehir ulusal suyunuz mu?
Evet, ben bireysel çalışmamda İran’ın ulusal sularını çalışmaktayım.
Söz konusu su kaynağı birden fazla eyaletin sınırları içerisinde yer almakta, öyle değil mi?
Evet. Kesinlikle.
İran’da nehirlerde kirlilik problem özellikle tuzluluk ne boyuttadır?
Her bir nehir havzası kendi jeomorfolojik özelliklerine sahiptir. Eğer nehir tuzlu topraklardan geçiyorsa, suyun tuzluluk oranı artmaktadır. Buna örnek olarak İran’ın merkez bölgesinde tuzlu nehirlerimiz vardır. Bir diğer konu da, yağış oranlarıdır. Yağış oranlarındaki düşüş nehirlerin içindeki maddelerin konsantrasyonunu etkilemektedir.
Markazi eyaleti su sorunun en yoğun yaşandığı bölge mi?
İklim özellikleri ve düşük yağış, özellikle İran’ın merkezinde hüküm sürmekte ve su açıklarına sebep olmaktadır. Bununla birlikte, aynı sorun Yezd ve Isfahan eyaletlerinde de gözlenmektedir. Bu sebeple bu bölgelere su transferi projeleri gerçekleştirmekteyiz.
Basında, İran’ın Karun nehri üzerine baraj yapma planları olduğu yer alıyor?
İran, baraj inşa sanayisi, 1978 İslam Devrimi sonrası gelişmiştir. Şimdi, İran Enerji (Su ve Elektrik) Bakanlığı, Afrika, Orta Asya, Afganistan ve diğer ülkeler de baraj inşası geliştirmektedir. İran, baraj kapasitesi olan her vilayetinde baraj inşa etmektedir. Çünkü İran, yarı kurak-kurak bir bölgededir ve kurak dönemler için içme, tarım, sanayi ve çevre için su master planlarını yönetmek ve programlaması gerekmektedir. Karun nehri üzerinde yer alan barajların çoğu enerji üretmek amacıyla yapılmaktadır.
Karun nehrinde yaşanan tuzluluk problem geliştirme projeleri sebebiyle mi yoksa nehrin doğal yapısından mı kaynaklanmaktadır?
Bir önceki soruya atıf yaparsak, nehirlerde tuzluluk, havzanın coğrafi ve hidrolojik, kuraklık, yağış şartlarına bağımlı olarak değişmektedir. Baraj inşa edilmesi nehirlerin tuzluluğu ile ilgili bir sorun yaratmamaktadır.
Helmand nehri hakkında ne söyleyebilirsiniz? Afganistan ile herhangi bir anlaşmanız var mı?
Güzel bir soru, sizin de web sayfanızda İran’la ve İran ile Afganistan’ın durumuna ilişkin bilgiler var. Bu bilgilerde hata olduğunu belirtmeliyim. İran ve Afganistan, 1973 yılında Helmand nehrine ilişkin bir anlaşma imzalamışlardır. İran’ın Helmand nehrinde hakkı olan akış miktarı yılda ortalama 26 m3/sn’dir. Bu nehrin akışı 2,32m3/sn ve 78 m3/sn arasında değişmektedir. Taliban’ın düşmesinden sonra, İran ve Afganistan anlaşmayı onaylamışlardır, ülkelerinde 13 ortak oturuma katılmışlardır.
Aras nehrinde durum nedir?
Aras, Türkiye, İran, Ermenistan ve Azerbaycan tarafından kullanılan sınıraşan bir su havzadır. Aras nehri suyunun büyük kısmını mansap Türkiye ve Ermenistan’dan almakta ve Azerbaycan’a akmaktadır. İran ve SSCB arasında, daha sonra Ermenistan ve Azerbaycan’ında kabul ettiği bir anlaşma imzalamıştır. Bu anlaşmaya göre, İran, Azerbaycan ve Ermenistan, taşkın kontrolü, nehir mühendisliği, barajlar ve HES ve kirlilik izlenmesi gibi ortak su işlerini geliştirecektir. Aras nehri üzerinde yer alan Aras barajı, 40 yıl önce İran ve SSCB tarafından inşa edilmiştir. İran ve Azerbaycan, barajın 40. Yılını önümüzdeki günlerde kutlayacaktır. Ayrıca, İran ve Azerbaycan, 2007 yılında Khoda Afarin barajını inşa etmişlerdir.
İki ülke arasında suyun tahsis oranı yüzde 50-yüzde 50 oranında mı?
Evet, suyun tahsis oranı yüzde 50-yüzde 50 oranındadır. Aras nehrinde, İran hem Ermenistan hem de Azerbaycan ile kıyıdaştır. Her iki ülke ile ayrı ayrı ikili anlaşmalara sahiptir.
Aras nehrinin sınır oluşturduğu Ermenistan ve Azerbaycan ile anlaşmaları ikili olarak mı gerçekleştirildi? Üç ülkenin imzaladığı bir anlaşma var mı?
Evet, tüm anlaşmalar ikilidir.
Su kaynakları yönetimi ile ilgili neler söyleyebilirsiniz? Tüm vilayetler sınırları içerisinde yer alan suları kendi otoriteleri altında yönetmektedirler.
Su Kaynakları Yönetim Kurumu, vilayet su otoritelerin yönetmektedir ve bölgesel olan su otoriteleri diğer havzalar ile işbirliği yapmak zorundadırlar. Yasalara ve İran Enerji Bakanlığı, Su ve Atık sular işleri biriminin kriterlerine göre Su Kaynakları Yönetim Kurumu, bölgesel su otoritelerinin ilişkilerini ve planlarını kontrol etmektedir.
Sayın Azaranfar, bize değerli vaktinizi ayırdığınız için teşekkür ederiz.
Ben teşekkür ederim.
Bu röportaj 8 Ekim 2011 tarihinde İstanbul’da ORSAM Su Araştırmaları Programı uzmanı Dr. Tuğba Evrim Maden tarafından yapılmıştır.
