Berham Salih, Kürdistan Bölgesel Hükümeti Başbakanı olmak için 2009 yılında Irak başbakan yardımcılığı görevinden ayrıldı. Ancak, merkezi ve bölgesel yönetimler arasında önemli sorunların çözümsüz kalmasından ötürü, Bağdat hala onun zamanının büyük bir kısmını almakta.
Bu yıl Ocak ve Ekim aylarında iki önemli heyete öncülük etti. İlk ziyaret Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY)’nin idaresinde bulunan petrol bölgelerindeki ihracatı yeniden başlattı ve petrol yasasını geçirmek için uzun süredir devam eden yasal girişimler için hızlı bir başlangıç yaptı. İkincisinde ise Ocak ayında büyük ölçüde anlaşmaya varılan noktaları kaydetmek için bir girişimlerde bulundu.
Kürt petrol ihracatı, yaz aylarından buyana iki tarafın birbirlerinin suçlaması ile birlikte düşüş yaşamıştır. Ve yeni petrol yasasına dair çalışmalar ise birbirine rakip iki taslak yasa çalışması ile sonuçlanmıştır. Bunlardan biri KBY tarafından desteklenmekteyken diğeri de Irak kabinesi tarafından desteklenmektedir. İki taraf daha birbirinden kopuyor gibi görünüyor.
Ekim ayında, Salih, Bağdat’a KYB ve ExxonMobil arasında altı arama bloğu oluşturulması için anlaşma imzalayarak büyük bir bomba atmış oldu. ExxonMobil zaten Irak'ın güneyindeki büyük petrol alanlarından birinde geliştirme projesi yürütmekte, ancak yine de Bağdat'ın kara politikasına açıkça karşı çıkarak, Kürdistan ile petrol anlaşmaları imzalamaktadır.
Salih ve Başbakan Nuri El-Maliki, bu gelişmelere rağmen, petrol mevzuatının geliştirilmesi için Ekim ayında bir yeni müzakere çerçevesi için çalıştı ve KYB’nin petrol ihracatını 2012 yılı için günlük 100,000 varilden günlük 175,000 varile yükseltmesine karar verdiler.
KBY’nin dışında Salih, iç meselelerle de uğraşmak durumunda kalmaktadır. Çalışmalarının sonucunda aldığı en çarpıcı ve erken sonuç ise KYB’nin petrol şirketleri ile imzaladığı tüm anlaşma metinlerinin neredeyse tamamını açıklayarak şeffaflığa geçmesi ve eski örtülü politikaları sona erdirmesi olmuştur.
Erbil’deki ofisinde Ben Lando’ya konuşan Salih, Irak’ta değişen ABD varlığına, ExxonMobile üzerinden devam eden tartışmalara ve ülkesi üzerinde dolaşan kaynak sorunlarını çözmek için sarf ettiği çabalara dair düşüncelerini iletti.
Ben Lando: Müsaadenizle ilk olarak KBY’nin geçtiğimiz günlerde başlattığı şeffaflık girişimiyle ilgili konuşmak istiyorum. Bu girişimin en önemli yanı sanırım sözleşmelerin yayınlanması oldu. Böyle bir kararı neden verdiniz?
Berham Salih: Şeffaflığa, özellikle kamu maliyesinde sahip olmak her zaman iyi bir şeydir. Ve bu bir zorunluluktur, hükümetlerinin ne yaptığını bilmeleri insanların güvenini kazanmak açısından önemlidir.
Petrol konusuna gelindiğinde, Kürdistan petrol ve gaz yasası şeffaflık konusunda çok açık ve nettir. Irak EITI girişimine taraf bir ülkedir. Bu bağlamda imzaladığımız anlaşmalarda gerekli şartların varlığından emin olduk.
Ayrıca biz bir adım önde gittik ve sözleşmeleri webde yayınladık ve tüm detaylarını kamuoyu ile paylaştık. Ve öyle düşünüyorum ki bu adımımız bazı sorunlar ve endişeler bağlamında önemli bir adım olacaktır. Ama aynı zamanda böylece, parlamentomuz ve bu hususla ilgili olarak petrol uzmanlarımız bu belgeleri inceleyeceğinden ve karşılaştıkları sorunu belirleyip çözeceklerinden emin olduk.
Ama günün sonunda bunlar kamu kaynağıdır. Bu kaynaklar insanların gelirlerini oluşturmaktadır ve onlar bu konuyla ilgili bilgi alma hakkına sahipler, bizler ise bu kaynakların nasıl yönetilmesi ve kullanılması gerektiğini bilme hakkına sahibiz.
Ben Lando: Başka bir ülkede bu şekilde anlaşmaların yayınlandığı örneğine rastladığımı sanmıyorum. Buna nasıl karar verdiniz?
Berham Salih: Öncelikle, gizleyecek hiçbir şeyimiz olmadığına inanıyoruz. Yöneltilen bazı sorular vardı ve bu sorularla en iyi baş etme yöntemi ise parlamentomuza, uluslararası topluma ve yatırımcı gruplara“işte elimizdekiler bunlar” demekti. Ve bu ne ise o. Kısacası benim size yanıtım, bu yapılacak en iyi şeydi.
Ben Lando: EITI şartları nelerdir? İnsanlar petrol şirketlerinden ve hükümetten neler beklemelidirler?
Berham Salih: İfşaat. Yapılanlara yolsuzluğun bulaşmadığından emin olmak. Bu fonların yönetilmesinde izlenen yolların tüm aşamalarında şeffaflık ve ifşaatın uygulanmasını sağlayacak özel prosedürlerin olduğundan emin olmak. Bunlar, petrol ve petrol ürünleri sektörlerinde anlaşma yapma çerçevesinin uluslararası anlamda kabul edilen gerekleridir.
Bu bizi çok önemli temel bir soruna götürüyor. Petrol pek çok toplum için bir lanettir. Pek çok toplum veya hükümetler petrol kaynaklarını kötüye kullanmaktadırlar. Yani petrol kaynaklarının kötüye kullanımı, baskının, yozlaşmanın, savaşın ve şiddetin finanse edilmesi ile sonuçlanmaktadır.
Bana göre EITI şartlarında, petrol kaynaklarının şeffaflık esası ile bağlamak ve gelirlerin toplumun iyiliği için kullanılmasını sağlamak hedeflenen amaçlardır.
Ben Lando: KBY petrol bolluk paradoksu korunmak için ne gibi adımlar atmayı planlamaktadır?
Berham Salih: Benim için en önemli şey Kürdistan ekonomisinin gaz ve petrolün ötesinde çeşitlendirilmesinden emin olmaktır. Petrolden gelen gelirlerin ve yatırımların insan kapasitesinin arttırılmasında ve geliştirilmesinde kullanılmasını sağlamak ve ekonomik altyapının petrolden ötesine götürülmesini gerçekleştirmektir. Bu tarımsal endüstri de olabilir, bu bizim için önemli bir zorlu görevdir.
Gerçekten Kürdistan'da petrol kaynaklarından yarar sağlamaya başladığımızı düşünüyorum, bunu çok zorlu bir görev olarak görmekteyim, çünkü çok kolay bir şekilde kanaatkâr hale gelebilir ve yeterince fazla çalışmadan petrol gelirlerine güvenebiliriz. Bu, önümüzde duran en büyük zorluk olacak.
Ben Lando: Bağdat’ta ve oradaki resmi kurumlarda pek çok farklı görevlerde farklı roller üstlendiğinizden dolayı öncesinde ve şuanda pek çok deneyiminiz buluyor. Neden bolluk paradoksunu önleyecek gerekli adımlar atılmadı?
Berham Salih: Ben Bağdat'taki Irak hükümetinde görev yaparken, bu büyük, yoğun bir tartışma konusu olmuştur.
Başbakan Maliki, 2008 yılında, Irak petrol yönetimi konulu bir konferans organize edilmesi için beni görevlendirmişti. Bu konuları değerlendirmek için, dünya, bölge ve Irak'tan gelen uzmanları bir araya getirmiştik. Konferanstan çıkan temel teması, mümkün olan en kısa süre içinde petrol gelirleri en üst düzeye çıkarmaktı. Irak’ın paraya ihtiyacı var.
Her zaman mevcut yapının çok kısıtlayıcı olduğu, benim kişisel görüşüm olmuştur. Olması gerektiği gibi cazip değil. Muhtemelen son sekiz yılda üretimin hala sınırlı kalması da bunun kanıtıdır ve ben bunun değişeceğini umuyorum.
Bağdat’taki arkadaşlarımı bu konuda eleştirecek konumda değilim. Sonuç itibari ile çıkarlarımız aynıdır. Kaynaklarımızı geliştirmek ve ekonomimiz için daha fazla kaynak yaratmak için çalışmamız gerekiyor.
Kürdistan'da yaptıklarımızı iyi bir model iyi bir vitrindir, iyi şirketleri petrol altyapısını geliştirmeleri ve daha önce uygun olmayan alanlarda petrol arama yapılması için buraya getirdik.
Kürdistan’da petrol üretimin artırılması ile birlikte önümüzdeki birkaç yıl içerisinde petrol bağlamında Irak bütçesine katkıda bulunacak hale geleceğini gözlemlemekteyiz.
Öyle düşünüyorum ki Kürdistan'da başarı tebrik edilmelidir ve bu Bağdat’taki meslektaşlarım tarafından da kabul edilecektir. Günün sonunda, Kürdistan'da üretilen petrolün her varili Irak hazinesine eklenir.
Ben Lando: Irak bir bütün olarak bolluk paradoksunu önleyemese bile hiç değilse Kürdistan bunu başarabilir mi?
Berham Salih: Bakın Vallahi, bizler Irak hükümetinin bir parçasıyız, bizlerin de söyleyecekleri bulunuyor ve söylemeliyiz de. Doğal olarak da bizlerin de rolü olmalıdır.
Evet, benim için acil öncelik Kürt ekonominin yönetimidir ve biz de Irak'ın bir parçasıyız ve biz Bağdat'ta olup bitenlerin farkında olmamız gerekmektedir. Yine de Bağdat'a gitmek için önümüzde uzun bir yol olduğunu düşünüyorum.
Fakat nasıl biz Kürdistan'da bu sorunun yaşanmadığından nasıl emin olabiliriz? Bu zor olacak. Bu arada, Kürdistan da dahil olmak üzere, büyük ölçüde petrole bağımlı bir toplum olacaktır. Bazı ekonomik temellerin değişmesi gerekmektedir çünkü hala önemli bir miktar hükümet geliri kamu harcamaları sektörüne gitmektedir.
Ayrıca burada yani Kürdistan'da hükümet hala fazlasıyla büyüktür. Özel sektör daha fazla ve daha fazla yetkilendirildikçe, farklı bir dinamik göreceğimizden umutluyum. Kürt ekonomisinde petrol dışı sektörlerdeki özel yatırımları 16 milyar dolar aştı ki oldukça önemlidir.
Ben Lando: Neye kıyasla…
Berham Salih: Irak’ın geri kalanına kıyasla.
Ben Lando: Dört yıl önce?
Berham Salih: Kesinlikle, fakat senelik olarak bu yıl yani 2011’de, yıllık yatırım bütçemiz yaklaşık olarak 3 milyar dolardır, yani, son birkaç yıldaki özel sektör akümülasyonu 16 milyar doları aşmıştır. Bu yüzden kamu-özel sektör işbirliğinin özel sektörü güçlendirerek ekonomide ve ekonominin canlandırılmasında kilit bir rol oynadığını düşünmekteyim.
Ben Lando: Bolluk paradoksu üzerinde çalışan pek çok uzmana göre Irak ve yıllık bütçe süreci Irak’ın bolluk paradoksuna doğru sürüklendiğini göstermekte, tersini değil.
Berham Salih: Bence Irak’ın seçmek zorunda olduğu çok ama çok zor seçimler olduğunu belirtmek zorundayım., benzer şekilde bu konuda Kürdistan da kaynaklarını nasıl yöneteceği konusunda karar vermek zorundadır. Hükümet boyutu büyüyecek mi ve daha fazla insanı maaşlı hale mi getirecek yoksa bambaşka bir yöne doğru mu gidecek? Bunlardan hiçbiri siyasi anlamda kolay değildir. Özellikle de seçimleri göz önünde bulundurduğunuzda.
Fakat umut ediyorum ki Kürdistan’da tıpkı geçmişte yaptığımız gibi yol gösterebiliriz ve insanları özel sektörün güçlendirilmesi gerektiğini ve ekonominin özel sektörün güçlendirilmesi ile dinamik hale getirilebileceğini gösterebiliriz. Gidilmesi gereken yol budur.
Ben Lando: Kürdistan’ın öncülük ettiği yolla ilgili olarak Başbakan Maliki’ye ExxonMobile ile anlaşma imzaladığınızı ona söylediğinizde tepkisi oldu?
Berham Salih: Başbakan ile aramda geçen konuşmayı karikatüre etmeyeceğim, fakat size ne söylediğimi ve durumuzu belirteceğim. ExxonMobile ile yapılan anlaşma yeni bir şey değildir; pek çok uluslar arası şirket ile anlaşmalar imzalamaktayız.
Benim argümanım ExxonMobil’in Kürdistan’a gelmesi sadece Kürdistan için değil tüm Irak için büyük bir başarı olarak kabul edilmeli ve memnuniyetle karşılanmalıdır. Petrol üretilmeyen ve daha önce arama çalışmaları yapılmamış bir arazide itibarlı dünya standartlarında bir şirketin yatırım yapması bir başarıdır, sadece Kürdistan için değil tüm Irak için bu böyledir.
Başka şeyler de eklemek istiyorum. Exxon Mobil’in güneyde de yatırım yapması gerçeği, hem Kürdistan’da hem de güneyde çalışma yapan önemli bir şirkete sahip olduğumuz anlamına gelmektedir. Bu iki politikanın da bir araya getirilerek ulusal bir siyaset haline getirmek ve politikalarımızı bütünleştirmek için büyük bir fırsat olarak görülmelidir.
Sadece siyasi bir bakıştan bakmak yerine bunlar benim Bağdat’taki meslektaşlarıma önerilerimdir. Irak’ın için iyi olan şeylere odaklanmamız gerekiyor, Irak halkının faydasına olacak şekilde gelirlerimizi arttırmak için yollar bulmalıyız. Bu anlaşma bununla ilgilidir ve bu Kürdistan için, Irak için ve öyle düşünüyorum ki Exxon Mobil için büyük bir başarıdır.
Ben Lando: bu anlaşmanın imzalanmasında ABD hükümetinden destek aldınız mı?
Berham Salih: Sizde ABD hükümeti ile görüşebilirsiniz, fakat size söyleyebilirim ki yaptığımız her şey Irak Anayasası ve Kürdistan gaz ve petrol yasası dâhilinde yapılmıştır. Tekrar belirteyim ki bu Kürdistan’ın, Irak’ın ve gelişen ekonomimizin yararınadır.
Siyasi savaşlara sıkışmak yerine tüm ülke için yararlı olacak şeylere odaklanalım. Bu önemli şirketler ve önemli yatırımlar aracılığı ile bütünleşik bir petrol politikası üretebilmek açısından önemli bir fırsattır. Bence bu kaçırılmaması gereken önemli bir fırsat.
Ben Lando: Geçmişte ABD hükümeti yarı eleştirildi siz…
Berham Salih: ABD hükümeti hakkında konuşmayacağım. Onlarla siz konuşabilirsiniz. Kapsamlı konuşmalarım olmuştu ve bence bulunduğumuz nokta konusunda oldukça netiz.
Yapılan Irak Anayasasına kesinlikle uygun ve kesinlikle de yeni bir şey değil. Daha önce de yaptık ve şimdi Irak hükümetinden ve Kürdistan Bölgesel Yönetiminden yılsonuna kadar taslak petrol yasasının parlamentoya sunulması konusunda taahhüt aldık. Yani siyasi münakaşalara zaman ayırmak yerine çalışmaya başlamalı ve yılsonunda parlamentoya sunulacak olan yasası ile ilgili önemli hususlara öncelik vermeliyiz. Sadece Kürdistan için değil tüm Irak halkı için açılacak olan yeni petrol gelirlerinin olacağı gerçeğine odaklanmak gerekir.
Ben Lando: Petrol konusundan uzaklaşarak, sizce bu yılın sonunda ABD ve güvenlik ilişkilerinin geleceği ne olacak?
Berham Salih: KBY, Kürdistan Irak’ın bir parçasıdır ve açık olarak da Irak-ABD ilişkilerinin dinamikleri bu ilişkilerin nasıl devam edeceğine etki yapmaktadır. Vaşhington’da yaptığım konuşmalara dayanarak, ABD yönetimin Irak ve Kürdistan bölgesi ile aktif ilişki içerisinde olacağından eminim.
İnsanlar, Kürdistan’ı, Irak’ın dinamik bir parçası olduğundan ötürü takdir ediyorlar. Dinamik bir ekonomi ve dostça bir nüfus. Beyaz Saray’dan, Kürt halkı ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki tarihi ilişkilerden bahseden bir konuşma geldi. Kesinlikle ABD’nin Kürdistan için yaptıklarından dolayı minnettarız ve ilişkilerimizi devam ettirmek istiyoruz.
Kürdistan Irak'ın geri kalanı için umut ışığı. İyi yönetişimin iyi bir örneğidir. Biz, pek çok yönden refah, yeniden yapılandırma gibi konularda bu toplumun dinamik unsurlarından biri olduk. Kürtler bunu yapabiliyorsa, Basra, Anbar ya da Bağdat’taki insanlarında bunları yapamamasını gerektirecek bir engelleri yoktur.
Bunun için insanların inanması gerekir, özel sektöre güven duymak gerekir ve bunun için bu ülkenin potansiyelini anlayan ve Irak halkının dinamik gücünü harekete geçirebilecek bürokratlar gerekir.
Ben Lando: Bu yıldan sonra, Kürdistan’da ABD askerileri olacak mı?
Berham Salih: Bence bu daha çok Irak hükümeti ile ABD arasında yapılacak anlaşmanın konusudur. Anlaşmaya göre 2011’den sonra hiç askerin kalmamasını öngörüyor.
Ben Lando: Bu husus değişebilir mi yoksa böyle kalmasını mı tercih edersiniz?
Berham Salih: Daha önce Irak’ta birliklerin bir süre daha kalması gerektiğini belirterek bu konudaki görüşlerimizi açıklamıştık. Yurttaşlarımı ya da Bağdat’taki bazı yurttaşlarımızın düşünceleri bizimkilerden farklı.
Şuanda bulunduğumuz noktadayız. Bunu değiştirmek mümkün değil. 2008 yılında ABD ve Irak hükümeti ararsında imzalanmış ve birliklerin görev süresini bu yılsonu ile sınırlayan bir anlaşma bulunmaktadır. İsterseniz ne olduğunu ele alalım.
Yeni dinamikler söz konusu olmalıdır. Gerçekten birlikte çalışmak ve önümüze çıkacak zorluklara birlikte yüzleşmek konusunda sorumluluk mesuliyeti Irak liderliğine aittir. Ama bu oldukça zor olacaktır.
Ben Lando: Yıllardan beri yabancı petrol şirketleri ile yaptığım görüşmelerde onların ABD birliklerinin çekilmesinden ötürü endişeli olduklarını gördüm. Onların Kürdistan’da güveli hissedip hissetmedikleri hususunu merak ediyorum…
Berham Salih: Burada bir ironi buluyor, son birkaç yıldır Kürdistan bölgesinde ABD birliği bulunmuyor ancak gördüğümüz kadarıyla Irak’ın geri kalanında bulunan ABD birlikleri dengeleyici bir rol oynuyor.
ABD ve Irak hükümeti bir anlaşmaya vardı, biz de buna saygı duyuyoruz, bizde bu konuda mutabıkız ve umuyorum ki ABD ilişkilerine ABD ve Irak arasında yapılan anlaşma gereğinde ortaya konan stratejik çerçeve içerinde devam eder, böylece kültürel, siyasi, diplomatik ve güvenlik işbirliği yöntemleri için sağlar.
Bence Kürdistan bunu gerçekleştirmek için oldukça uğraşmakta, tüm potansiyelinin değerlendirilmesinde emin olmaya çalışmakta çünkü bu hem Kürdistan hem de ABD için önem ihtiva etmektedir.
