Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) Irak’ın geri kalanına örnek olarak gösterilen ve benzerine az rastlanan bir ekonomik gelişme deneyimlemektedir. Bu büyüyen ekonomide yabancı yatırımlar kilit önem taşımaktadır. Güvenli ve istikrarlı ortamı, zengin doğal kaynakları, yoğun işgücü, uluslararası havaalanları, yolları ve avantajlı Yatırım Kanunu ile IKBY yabancı yatırımcılara birçok sektörde fırsatlar sunmaktadır. IKBY Yatırım Kurulu Çalışma Ve Bilgilendirme Bölümü Başkanı Haydar Mustafa Said ile IKBY’deki yatırım ortamını, hukuki yönden, Kurul’un yabancı yatırımlara sağladığı kolaylıklar, konuya ilişkin zorluklar ve ilerlemeler ve Türkiye’nin bu süreçteki rolü yönünden ele aldık.
ORSAM: Öncelikle bize kendinizi tanıtır mısınız?
Haydar Mustafa Said: İsmim Haydar Mustafa Said. Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) Yatırım Kurulu Çalışma ve Bilgilendirme Bölümü Genel Başkanıyım. Aynı zamanda Sanayi Şehirleri ve Bölgeleri Genel Başkan Vekiliyim. Yatırım Kurulu’nda 2006 yılında kuruluşunun ardından katıldım. Bu görevden önce Kürt Bölgesel Yönetimi Bilgilendirme ve Haritalama Program Yöneticisi olarak hizmet verdim. Ayrıca Birleşmiş Milletler Proje Hizmetleri Ofisi’nde (UNOPS); Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarımsal Organizasyonu (FAO) ve birçok diğer hükümet-dışı kuruluşlarla görev aldım.
ORSAM: Irak Kürt Bölgesel Yönetimi Yatırım Kurulu’nun yapısı ve temel hedefleri hakkında bizi bilgilendirebilir misiniz?
Said: Yatırım Kurulu 2006 yılının yazında, Yatırım Kanunu tarafından, stratejik anlamda önem taşıyan yatırım projelerinin gerçekleşmesine olanak sağlamak amacıyla kuruldu. Kurul Hukuki, Yönetsel ve Finansal İşler Bölümü; Tanıtım, Değerlendirme ve Proje Belgelendirme Bölümü; Çalışma ve Bilgilendirme Bölümü ve Sanayi Şehirleri ve Bölgeleri Bölümü olmak üzere dört departmandan oluşmaktadır. Yatırım Kurulu yerel ve yabancı yatırımları desteklemekte ve yatırımcılara ruhsat sağlamaktadır. Kurulumuz yatırımcılara hukuki süreçte ve tescil işlemlerinde karşılaştıkları zorlukları en aza indirgeyerek en iyi hizmeti vermeyi amaçlamaktadır. Şunu belirteyim ki, petrol ve gaz sondajı dışında diğer tüm yatırımlara biz ruhsat vermekteyiz.
ORSAM: Yatırımcılara ne gibi kolaylıklar sağlıyorsunuz?
Said: Yatırım Kurulu özellikle yabancı doğrudan yatırımlarda (YDY) hukuki teşvikler sağlamaktadır. Kürt Bölgesel Yönetimi Yatırım Kanunu yerel ve yabancı yatırımcılara eşit muamele göstermektedir. Yatırımcılar yatırım projelerinin sermayesinin tamamına sahip olma hakkına sahiptir. Yabancı yatırımcılar yerel bir ortakla birlikte veya tek başına yatırım yapma hakkına sahiptir. Yabancı yatırımcılar kazançlarının tamamını kendi ülkelerine ya da istedikleri herhangi başka bir ülkeye transfer etmekte özgürlerdir. Yatırımcılar projelerinde yabancı işçiler kullanma hakkına ve yabancı işçiler de kazançlarının tamamını kendi ülkelerine götürme hakkına sahiptir. Kürt Bölgesel Hükümeti aynı zamanda yatırımcılara, yapılan fizibilite çalışmaları sonrasında stratejik değerde olduğuna kanaat getirilen projelere bedelsiz ya da çok düşük bedelle arazi sağlamaktadır. Dahası, yatırımcılar üretime ya da hizmet vermeye başladıkları andan itibaren 10 yıllık vergi muafiyetine hak kazanırlar. Projelerinde kullanacakları ham maddeler ve donanım ise 5 yıllık gümrük muafiyetine sahip olurlar.
ORSAM: Bunlar oldukça kolaylaştırıcı koşullar. Neredeyse hiç korumacı bir şart yok. Kürt Bölgesel Yönetimi ne zamana kadar bu tür yatırımcılar açısından avantajlar sağlamaya devam etmeyi planlıyor?
Said: Şu anda toplam yatırımın % 14’ü YDY’lara, % 6’sı ortak girişimlere ve % 80’i de yerel yatırımlara aittir. Bu da IKBY’nin halen yabancı yatırımları çekmek için müsait olduğunu gösteriyor. Bizim hâlihazırda yeterli düzeyde yerel sosyo-ekonomik yapımız yok. Ekonomik gelişmemize devam edebilmemiz için yabancı yatırımcıların yönetim bilgisine ve teknolojisine ihtiyacımız var. Örneğin Türkiye’nin kendi ekonomik gelişimi, IKBY’ye yansımaktadır. Türk şirketlerden inşaat, teknoloji ve stil alanlarında bol miktarda yönetim bilgisi öğrendik.
ORSAM: Yatırım Kurulu’nun yabancı yatırımları teşvik ettiği temel sektörler nelerdir?
Said: IKBY sürdürebilir gelişmeyi hedeflemektedir. İlk aşamada 3-4 yıl boyunca elektrik, konut ve altyapı alanlarına odaklanmıştık. Şimdi ise yabancı yatırımları çekmek için önceliğimiz olan sektörler tarım, turizm ve sanayidir. Bunun yanı sıra altyapıyı da geliştirmek için projeleri destekliyoruz.
ORSAM: IKBY’nin ekonomik gelişmesine katkıda bulunmak açısından hem dış ticaret hem de yatırım alanlarında başı çeken ülkeler hangileridir?
Said: YDY bakımından % 14’lük toplamın içinde % 4 ile başı Türkiye çekmektedir. Türkiye’yi % 2 ile İngiltere takip etmektedir. KBY’de YDY’leri olan diğer ülkeler Mısır, Almanya, Lübnan, Yeni Zelanda, İsveç ve Amerika’dır. Amerika % 0.5’lik bir paya sahiptir. İran’ın ise sadece ortak girişimleri mevcuttur ve bunlar da % 5.5’lik ortak girişim toplamında % 0.01’lik bir paya sahiptir.
Piyasaya baktığımızda dış ticaret açısından Türkiye ve İran arasında özellikle IKBY’nin öncelikleri arasında yer alan tarımsal sanayi sektörü üzerinde bir rekabet olduğu görülmektedir. Bu sektörde Türkiye ve İran’ı ve diğer ülkeleri IKBY’de fabrikalar kurmaya davet ediyoruz.
IKBY Türkiye ve İran ile lojistik maliyet ve zamanı minimize eden uzun sınırlar paylaşmaktadır. Süleymaniye İran sınırına yakın olduğu için piyasasında İran ürünleri hakimdir. Duhok Türkiye sınırında olduğu için çoğunlukla daha da pahalı olmalarına rağmen kaliteleri daha tatmin edici olduğu için Türkiye ürünleri tercih edilmektedir. Erbil konum olarak ortada bulunduğu için, tercih tüketiciye kalmaktadır. Ben kişisel olarak kalite bakımından Türk ürünleri tercih etmekteyim. Burada belirtilmesi gereken bir ülke daha var, Çin. Şu anda Çin malları günlük kullanım maddeleri olarak IKBY piyasasına hızla girmektedir. Çok ucuz ve düşük kalitelilerdir.
ORSAM: IKBY gelecekte bu tür düşük kaliteli mallara korumacı bir düzenleme getirmeyi planlıyor mu?
Said: Şu anda IKBY az sayıda tarım-ziraat sanayisine sahiptir. Günlük tüketim ürünlerinin çoğunda dışarıya bağımlı durumdadır. Önümüzdeki 2-5 senelik dönemde belli seviyede kendine yeterlilik düzeyine ulaşana kadar, bu soru üzerinde düşünülmesi gereken bir soru olarak bir kenarda tutulmaktadır.
ORSAM: IKBY’nin yabancı yatırımları çekerken karşılaştığı temel zorluklar nelerdir?
Said: Hala altyapı, özellikle elektrik ve ulaşımı geliştirmeye ihtiyaç duymaktayız. Bu aslında bir bilgi teknolojisi meselesidir. KBY 2012 ve 2016 arasındaki dönemi bilgi teknolojisi açısından altın bir dönem olarak değerlendirmekte, online vatandaşlık hizmetleri ve e-devlet hizmeti verebilmek için bilgi teknolojisinin geliştirmesini hedeflemektedir.
Ayrıca bankacılık sistemini de geliştirmeye ihtiyaç duymaktayız. IKBY’de uluslararası bankaların açılması için müzakereler neredeyse tamamlanmış durumdadır. Örnek olarak şu anda Lübnanlı Byblos Bankası ve Türkiye İş Bankası gibi bankalar bulunmaktadır. Bankacılık sistemine ait konular sadece nakit para, harç veya fon transferinden ibaret değildir. Bankacılık sektörü KBY’nin ekonomik gelişmesinin desteklenmesi için bir gereksinimdir. Ayrıca bazı bankalar şuanda yatırımcılara Akreditif Mektupları (LC) sağlamaya başlamıştır.
ORSAM: Yatırım Kanunu hakkında yeni bir düzenlemeye gereksinim duyuluyor mu?
Said: Geçen sene Yatırım Kanunu’nu ekonomik atmosfer ve yatırım atmosferinde gerçekleşen değişiklikleri göz önüne alarak, yatırımcıların kanun ile tatmin olup olmadığını anlamak için bir çalışma başlattık ve kanunda değişikliğe gitmeye karar verdik. Ayrıca kuruluşunun üstünden 5 sene geçmiş olan Yatırım Kurulu’nun da yapısını yeniden düzenlemeye karar verdik. Tasarımızı hazırladık ve Bakanlar Kurulu’na sunduk. Kanun tasarısı yeni hükümet işbaşı yaptığında meclise gönderilecek.
ORSAM: IKBY Yatırım Kurulu'nun Irak'ın yeniden yapılandırılmasına katkıları hakkında neler söylemek istersiniz? Yatırım konularında merkezi yönetim ile sorununuz var mı?
Said: Bizim kendimize ait Yatırım Kanunumuz var ve bu konuda Bağdat ile sorunumuz yok. Her zaman IKYB olarak söylediğimiz bir şey var: Kürt Bölgesi, Irak’a açılan kapıdır. Irak’ın yeniden yapılandırılması IKBY’nin istikrarı, güvenliği ve refahına bağlıdır. Irak’ın geri kalanına kıyasla bölgemizin daha gelişmiş bir durumda olmasının temel nedeni Yatırım Kanunu’muzdur. Kurduğumuz çimento, demir-çelik, inşaat malzemeleri, içme suyu paketleme ve meşrubat fabrikaları ve elektrik santralleri IKYB’den Irak’a sağlanan ürün ve hizmetlerinin kaynaklarıdır. IKBY bu tür tüketim mallarında Irak’ın temel arzcısı konumundadır. Irak’ın yeniden yapılandırılması sürecinde oynadığımız role devam etmeyi umuyoruz.
ORSAM: Neçirvan Barzani başbakanlığındaki yeni Kürt Bölgesel Hükümeti’nden ekomomik gelişme ve yatırımlar açısından beklentileriniz nelerdir?
Said: Bu kabine üyelerinin kimler olacağı gibi birçok faktöre bağlıdır fakat şunu söyleyebilirim ki Neçirvan Barzani beşinci hükümet sırasında başbakanken ve İmad Ahmed de başbakan yardımcısıyken birlikte çok iyi çalışmış ve sosyo-ekonomik politikalar açısından başarılara imza atmışlardı. Yedinci hükümette de bu iki isim aynı görevlerde yer alacağına göre, önceki deneyimleri ve itibarları umut vaat etmektedir. Bu nedenle yeni hükümetin uluslar arası değişimlerden, yani bölgesel ülkelerin hatalarından ve başarı hikâyelerinden dersler alarak ve son olarak da takım çalışmasının amaçlara ulaşmaktaki öneminin bilincinde olarak vatandaşların talepleri ve ihtiyaçlarının karşılanması için reformlar yapacağını öngörmekteyim.
ORSAM: Irak Kürt Bölgesel Yönetimi Yatırım Kurulu’nun gelecek vizyonu nedir?
Said: 6 yıllık deneyimden sonra, daha iyi bir kurumsal model olmayı, şeffaf olmayı, özel sektör ve kamu sektörüyle, BM ile ve diğer sivil toplum örgütleri ve hükümet-dışı kuruluşlarla ilişkilerimizi geliştirmeyi hedefliyoruz. Mayıs 2011’de Roland Berger isimli danışmanlık firması ile bir anlaşma yaptık. İki sene boyunca A’dan Z’ye her eylemimizi denetleyecekler ve teknik destek sağlayacaklar. Bu anlaşmanın ilk somut sonucu yatırımcılarla elektronik başvuru prosedürüne başlamamızdır. Şimdilik yatırımcılara rehber niteliğinde, KBY’nin yatırım göstergelerini içeren bir CD veriyoruz. Onlar da CD’deki başvuru formunu doldurup bize geri dönüyorlar. Çok kısa süre içinde tüm bu süreci online olarak gerçekleştireceğiz.
ORSAM: Son olarak Türkiye-IKBY ilişkileri hakkındaki görüşleriniz nelerdir? Geçen sene Başbakan Erdoğan Erbil’i ziyaret etmiş, 2012 yılında ekonomik ilişkilerin tırmandırılmasına ilişkin fikir birliğine varılmıştı. Ziyaretin IKBY’de bu yönde bir etkisi gözlemlendi mi?
Said: Biz Türkiye’yi Irak Kürt Bölgesi’nin sosyo-ekonomik gelişimi için bir görev kuvveti olarak görüyoruz. Bu tür yüksek düzeyli ziyaretler, özellikle Sayın Erdoğan’ın ziyareti Türk yatırımcıların sayısında gözle görülen bir artışa neden olmaktadır. Ziyaretten sonra birçok yatırımcı bize gelip başvurularını teslim etti. Bu ziyaretler bu nedenle bizlere karşılıklı yarar için iyi ilişkilerin sürdürülmesi gerektiği mesajını vermektedir. Birçok alanla Ortak Niyet Bildirgesi imzalayabileceğimiz görüşündeyim. Bir de buradan 2012’de KBY’de uluslararası bir yatırım konferansı yapmayı planladığımızı duyurmak isterim.
Son olarak da Türk yatırımcılara yaptıkları işlerin kalitesinden çok memnun olduğumuzu ve her zaman onların yönetim bilgisine ve artan sayıdaki ve özellikle önceliğimiz olan tarımsal sanayi, turizm ve sanayi gibi çeşitli sektörlerdeki yatırımlarını beklediğimizi belirtmek isterim.
ORSAM: Görüşlerinizi paylaştığınız için çok teşekkürler.
*Bu röportaj 19 Şubat 2012’de Erbil’de gerçekleştirilmiştir.
