Dr. Yaşar SARI, ORSAM Avrasya Danışmanı ve Bişkek Temsilcisi Kırgızistan-Türkiye Manas Üniv. Ögretim Üyesi
Cumhurbaşkanlığı seçiminin önde gelen adayları içinde, Atambayev seçim kampanyasına erken başladı. Başbakanlık görevini bırakmadan önce ülkeyi gezdi. Rusya’ya giderek Rusya Federasyonu Başbakanı Vladimir Putin ile görüştü. Rusya’da çalışan Kırgızlar ile bir araya geldi.
83 Cumhurbaşkan aday adaylarından, Cumhurbaşkanlığı için gerekli şartlar olan 30 bin imza, 100,000 som ve Kırgızca dil sınavını geçen 24aday adayı resmen aday olmaya hak kazandı. Adayların bazıları, Atambayev, Madumarov ve Taşiyev gibi, partileri tarafından aday gösterilirken, bazıları da, Baybolov, Suvanaliev gibi, kişisel olarak aday oldular. Ata-Yurt partisinden başta partinin adayı Taşiyev olmak üzere, Bişkek eski belediye başkanı Nariman Tuliev ve eski Meclis Başkanı Marat Sultanov gibi partinin ağır topları da aday oldular. Ar-Namus partisinin lideri Kulov aday olmaz iken, parti olarak Celalabad vilayetinden milletvekili olan Anarbek Kalmatov’u aday olarak gösterdi. Yine kendisi de güney Kırgızistan’dan olan eski ombudsmanı Tursunbay Bakıroğlu ve Narın vilayetinden eski Maliye Bakanı Akılbek Caparov da aynı partiden bağımsız adaylar olarak çıktılar.Bu süreçte, aday adayların bazıları çeşitli gerekçelerle (toplanan imzaların sahte olması, zamanında başvurunun teslim edilmemesi gibi) elendiler.Merkez Seçim Komisyonu tarafından elenen aralarında Tuliev ve Ar-Namus Partisi’nin milletvekili Bakıroğlu’nunda olduğu dört aday karara itiraz ederek Yüksek Mahkeme’ye gittiler. Mahkeme’nin kararı ileMerkez Seçim Kurulu bu adayları tekrar adaylar listesine eklendi. Fakat kısa bir süre sonra Tuliev ve Caparov adaylıktan çekildi.
Kuzeyde etkili olan siyasetçilerden Respublika Partisi lideri ve geçici Başbakan Ömürbek Babanov, Ak-Şumkar Partisi lideri Temir Sariyev aday olmazken Atambayev’ın adaylığını desteklediklerini kamuoyuna ilan ettiler. Bu partilerin dışında sivil toplum kuruluşlarının önemli bir kısmınında desteğini Atambayev aldı. Seçime girmeyen bu siyasetçiler ve bazı sivil toplum kuruluşların desteği özellikle afişler ile ilan edildi. Ayrıca seçim kampanyası sırasında seçime girmeyen bu partiler ve liderleri Atambayev’in seçim kampanyasını desteklediler ve kendi destekçilerinin Atambayev lehinde oy kullanması için teşvik ettiler. Haziran 2010 olayları sonucunda Kırgızistan’da artan milliyetçi hisler siyasetçileri de etkilemeye başladı. Özellikle de ülkenin güneyindeki milliyetçiler, olaylardan geçici hükümeti suçladıklarından, geçici hükümetin başbakanı olan Atambayev’e seçimde desteklemediler. Güney milliyetçilerinin oyları kendileri de güneyli olan Madumarov ve Taşiyev arasında paylaşıldı.Güneyde Özbekler ve çoğunluğu kuzeyde olan Ruslar ve diğer azınlıklar için Madımarov ve Taşiyev gibi güneyli Kırgız milliyetçisi söylemini kullanan adaylar karşısında Atambayev tercih edilen aday konumuna geldi. Ekim 2010 Parlamento Seçimi’nde Ar-Namus ve Respublika Partisini destekleyen Özbeklerin ve Rusların birçoğu Rusya Federasyonu tarafından desteklendiğini düşündükleri Atambayev lehinde oy vermeye karar verdiler. Böylece, Atambayev Bişkek şehrindeki elitlerin, kuzey vilayetlerindeki etkili siyasetçilerin ve güneydeki azınlıkların desteğini aldı.
Atambayev’in seçim kampanyası sırasında Cumhurbaşkanı adaylarının bazıları ile görüştüğü bu görüşmelerin sonucu bazı adayların çekildiği iddia edildi. Aynı zamanda, rakip adaylartarafından Atambayev’in devlet imkanları kullandığı, özellikle devlet memurları ve üniversite öğrencilerinin Atambayev’i desteklemeleri için üstleri ve üniversite idarecileri tarafından yönlendirildikleri iddia edildi. Benzer iddialar Oş ve Celalabad bölgelerinde Taşiev için de söylendi. Bu iddialar dışında bazı adayların oy karşılığı para verdikleri, bazı vilayetlerde adayların posterlerinin yırtıldığı ve yakıldığı iddiaları da Kırgız basınında yer aldı. Seçim süreci ile ilgili olarak bu iddiaların bir kısmının doğru olduğu Kırgız kamuoyu tarafından kabul edilmektedir. Fakat iddiaların seçim sonucunu etkileyecek boyutta olmadığı, münferit bölgelerde olduğu da Kırgızistan’da bütün adaylar dahil herkestarafından kabul edilmektedir.
Güneydeki Kırgız milliyetçiler çoğunluğu ise Madumarov’ı ve Taşiyev’i destekleme kararı aldılar.Madumarov ve Taşiyev’in güneydeki Kırgız milliyetçi oyları hemen hemen ortadan bölmesi, Bişkek elitinin, kuzey bölgelerinin ve azınlık oylarını garantilemiş olan Atambayev’in şansını arttırdı.Madumarov’un adaylığının Bakiyev ailesine yakın olanlar tarafından desteklediği iddia edilmektedir. Taşiyev ise Bakiyev çevresi ile ilişkisini kopardığını, kendisinin ülkenin güneyindeki Kırgızlar arasındaki itibarına dayanarak kendi siyasal alanını oluşturmaya başladığı söylenebilir. Nitekim partisi içinde kendisi dışında parti ileri gelenlerinin bağımsız ya da farklı grupların adayları (örneğin Tuliev 7 Nisan Hareketenin adayı) olarak çıkması parti içindeki güç mücadelesinin kızıştığını göstermektedir. Bu da partinin seçimler sonucu oluşacak siyasal ortamdan elini de zayıflatmaktadır.
Seçim günü aday sayısı 16’ya düştü. Seçime katılan adaylardan sadece 6 tanesi aktif kampanya yürüttü. Bunlar içinden sadece Atambayev, Madumarov ve Taşiyev mitingler, toplantılar düzenlediler. Bunlara ek olarak Baybolov televizyon, radyo ve gazetelerde ilanlar vererek halka seslerini duyurmaya çalıştılar.
Kampanya sırasında, ORSAM’dan Hasan Kanbolat’ın Kırgızistan seçimleri ile ilgili yazısında belirttiği gibi Atambayev dışında adayların seçim afişlerinde yüzünün gülmediği ve genellikle seçim sloganlarını güvenlik konuları üzerine inşa ettikleri, Atambayev ve Madumarov dışındaki adayların (birçoğunun asker ve polis olmamalarına rağmen) askeri ve polis üniformaları ile çekilmiş fotoğraflarını afişlerde kullandıkları görülmüştür.
Merkez Seçim Komisyonu seçime katılan adayların seçim harcamalarını açıkladı. Buna göre, Atambayev seçim için 43,5 milyon som (yaklaşık 1.75 milyon TL) harcarken, Madumarov 27,4 milyon som (yaklaşık 1.1 milyon TL) ve Taşiyev 20,3 milyon som (yaklaşık 812 bin TL) harcadıklarını ilan etti. Kırgız Seçim Kanuna göre adaylar en fazla 50 milyon som (yaklaşık 2 milyon TL) harcayabilmekte. Oysa Kırgız kamuoyu seçimlerde adayların Merkez Seçim Komisyonu’na bildirdiklerinden fazlasını harcadıklarını iddia edilmektedir.
Oy verme sırasında Atambayev’in, Taşiyev’in ve Madumarov’un gözlemcilerini seçim sandıklarında görmek mümkündü. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) tarafından görevlendirilen uzun ve kısa dönemli gözlemciler, Bağımsız Devletler Topluluğu adına, Türk Konseyi adına, diğer uluslararası kuruluşlar, Amerikalı Milli Demokratik Enstitüsü (National Democratic Institute) ve Amerika Birleşik Devletleri büyükelçiliği adına gözlemcilik yapan toplam yaklaşık 800 uluslararası gözlemci yanında, Demokrasi ve Sivil Toplum için Koalisyon, Taza Şayloo (Temiz Seçim), Demokrasi ve İnsan Hakları Merkezi ve bunun gibi yerel sivil toplum örgütleri adına 2000 üzerinde gözlemci de seçimi takip ettiler. İzlanda AGİT adına görevli 3 gözlemci gönderirken Türkiye ise gözlemci milletvekilleri hariç sadece iki kişi ile temsil edildi.
Seçimler 30 Ekim günü önemli bir olay olmadan tamamlandı. Seçime, Kırgızistan Merkez Seçim Komisyon’un resmı sonuçlarına göre, kayıtlı seçmenlerin % 61,8’i oy kullandı. Bu da yaklaşık 1 milyon 860 bin seçmen demektir. Burada dikkat edilmesi gereken iki nokta vardır. Birincisi, oy kullananların oranı ülkenin kuzey ve güney oblastlarında (vilayetlerinde) farklı olması. İkincisi de, seçimde iddialı olan üç adayın ülkenin kuzeyinden ve güneyinden aldıkları oyların farklıdır. Aşağıdaki tablo Kırgızistan Merkez Seçim Komisyon’unun resmi sonuçlarına göre hazırlanmıştır.
Yer
Oy Kullanan Seçmen Sayısı
Oy Kullanma Yüzdesi
Atambayev’e Oy Verenlerin Sayısı
Atambayev’e Oy Verenlerin Yüzdesi
Madumarov’a Oy Verenlerin Sayısı
Madumarov’a Oy Verenlerin Yüzdesi
Taşiev’e Oy Verenlerin Sayısı
Taşiev’e Oy Verenlerin Yüzdesi
Bişkek Şehri
253 447
%59,52
201 844
%79,64
14 343
%5,66
11 810
%4,66
Çu Vilayeti
411 383
%84, 51
354 552
%86,19
14 839
%3,61
10 706
%2,6
Issık-Göl Vilayeti
174 384
%71,26
155 638
%89,25
2 364
%1,36
2 863
%1,64
Talas
107 042
%84,90
100 318
%93,72
632
%0,59
1 278
%1,19
Narın
119 539
%76,10
112 596
%94,19
1 643
%1,37
1 371
%1,15
Kuzey Toplam
1 065 795
%75,25
924 948
%86,78
33 821
%3,17
28 028
%2,63
Oş Şehri
63 776
%49,70
28 146
%44,13
18 131
%28,43
11 161
%17,5
Oş Vilayeti
335 932
%52,73
117 565
%35
98 045
%29,19
94 385
%28,1
Celalabad Vilayeti
269 568
%49,91
68 425
%25,38
65 261
%24,21
113 323
%42,04
Batken Vilayeti
120 441
%48,45
34 556
%28,69
58 693
%48,73
19 032
%15,8
Güney Toplam
789 717
%50,20
248 692
%31,50
240 130
%30,40
237 901
%30,12
Yurtdışında kullanılan oylar
3 084
%8,06
1 704
%55,25
483
%15,66
263
%8,53
Ülke Geneli
1 858 596
%61,28
1 175 344
%63,24
274 434
%14,77
266 192
%14,32
Tablodaki bilgileri analiz edersek şunları söyleyebiliriz.
1. Kuzey vilayetlerindeki seçmenler, seçim sandığına güney vilayetlerindeki seçmenlerden daha fazla rağbet etmişlerdir. Kuzeyde ortalama sandığa gidip oy kullanma oranı % 75 civarında iken, güneyin ortalaması % 50 civarinda idi. Örneğin, en yüksek katılım, yaklaşık %85 katılım ile Talas ve Çu vilayetlerinde oldu.
2. Kuzey vilayetlerindeki seçmenler ağırlıklı olarak oylarını Atambayev’e vermişlerdir. Kuzey vilayetlerinde ve Bişkek şehiri toplamında Atambayev yaklaşık % 87 oy aldı.
3. Güney vilayetlerindeki seçmenlerin oyları Atambayev, Madumarov ve Taşiev arasında hemen hemen eşit olarak bölünmüştür. Güney vilayetlerinde oylar Atambayev, Madumarov ve Taşiyev arasında yaklaşık %31, %30 ve %30’luk oylar ile paylaşıldı.
4. Güneyde özellikle, Özbeklerin yoğun yaşadığı Oş şehrinde v vilayetinde Atambayev yaklaşık %44 ve % 35 oy oranı ile diğer adayların önünde yer aldı.
Seçim sonuçlarına Madumarov ve Taşiev itiraz etmişlerdir. Özellikle güney vilayetlerinde Madumarov ve Taşiev lehine az kişinin katıldığı kısa süreli gösteriler yapılmıştır. Bazı seçim sandıklarına hile yapıldığını ve seçimde bazı seçmenlerin oy kullanılmasının engellendiğini iddia edilmiştir. Bu itirazlar, Merkez Seçim Komisyonu tarafından karara bağlanarak, özellikle Bişkek’teki bazı sandıklarda kullanılan oylar iptal edilmiştir. Fakat iptal edilen oylar seçim sonuçlarını etkileyecek düzeyde olmadığından Atambayev’in Cumhurbaşkanlığı seçimi kazandığı ilan edilmiştir. Cumhurbaşkanlığın 1 Aralık 2011 tarihinde Roza Otunbayeva tarafından Almazbek Atambayev’e devredilmesine karar verilmiştir. Böylece, Kırgızistan yeni bir yıla yeni bir Cumhurbaşkanı ve yeni bir koalisyon hükümeti ile girmesi hedeflenmiştir.
Seçimleri gözlemleyen uluslararası ve yerel gözlemcilerin ortak kanaati seçim sırasında bazı aksaklıkların olmasına, seçim sırasında seçmeni etkileyen ve yönlendiren faaliyetlerin olmasına rağmen, bu faaliyetlerin seçim sonucu etkileyecek boyutta olmaması sebebi ile seçim sonuçlarının adil olduğunu ilan etmişlerdir.
Kırgızistan’da yapılan bu seçimi, 10 Ekim 2010 tarihinde yapılan Parlamento seçimi ile birlikte düşünmek gerekir. Bu seçimler Orta Asya’da ilkleri temsil etmektedir. 10 Ekim 2010 Parlamento seçimi Orta Asya’da Parlamenter sisteme ilk olarak geçmiş olan Kırgızistan yapılan ilk parlamento seçimidir. Seçimde ilk defa Orta Asya’da bir koalisyon hükümeti kurulmuştur. Son Cumhurbaşkanlığı seçimi ile Orta Asya’da ilk defa Cumhurbaşkanlığı seçim yolu ile el değiştirmiş olacaktır. Tabii bu ilklere Orta Asya’daki ilk kadın Cumhurbaşkanı Roza Otunbayeva’yı da sayabiliriz. Bu açılardan bakıldığında Kırgızistan Orta Asya devletleri arasında eksikliklerine ve zorluklarına rağmen en demokratik olanı ve bir bakıma da öncü devleti konumundadır.
