Suriye’de 2011 Mart isyanıyla birlikte rejim karşıtı muhalif gruplar ilk önce sokak gösterileri, ardından da silahlı muhalefetle rejimi devirmeye çalışmıştır. Nitekim Suriye muhalefetinin ilk aylarda kendi içinde ideolojik, mezhepsel, etnik ve sosyal ekonomik taleplerle sokak gösterilerine destek verdiği görülmüştür. Özellikle, kırsal kesimlerde yaşayan kabile ve aşiret üyeleri Baas’ın tarım ve ekonomi politikalarının getirdiği yoksullaşmaya tepki geliştirmiştir. Protesto gösterilerine kırsaldan destek veren aşiretlerin önemli bir kısmı, ekonomik nedenlerle protesto gösterileri içinde yer almıştı. Ancak protesto gösterilerinin kısa bir süre sonra silahlı çatışmaya dönüşmesi üzerine kabileler de silahlanmak zorunda kalmıştır. Önceleri kendi bölgelerinde silahlı gruplar oluşturan kabileler bir süre sonra farklı örgütlerle tanışmaya başlamış ve devrim sürecine katılmıştı. Özellikle IŞİD benzeri radikal grupların rejimin yanı sıra doğrudan kabileleri hedef alması, aşiretlerin de daha güçlü örgütlenme içerisinde yer almalarını hızlandırmıştır.
Diğer yandan, örgütsel düzeyde en güçlü yapılar, ilk başlarda ideolojik gruplar gibi görünmesine karşın orta ve uzun dönemde kan bağına dayalı aşiret ve kabilelerin daha güçlü toplumsal desteğe sahip oldukları görülmüştür. Bundan dolayı çatışan tüm aktörler, aşiret güçlerini yanına çekme noktasında daha aktif bir politika geliştirmek zorunda kaldılar. Buna karşın, aşiretlerin bir kısmı rejim safında yer alırken diğerleri de muhalif savaşçılar olarak örgütlenmişlerdir. Örneğin Bakara kabilesinin kısmi desteğini arkasına alan Özgür Aşiretler Ordusu, rejimle birlikte mücadele ederken el-Cezire ve Fırat aşiretleri ordusu ise hem rejim hem de PYD’ye karşı örgütlenmiştir.
Benzer şekilde, İdlip vilayetinde de aşiret örgütlenmeleri dikkat çekmektedir. Bu kapsamda, öncelikle Arap kültüründe aşiret, kabile ve aile arasındaki farkları da vurgulamakta yarar vardır. Arap kültürüne göre en önemli örgütlenme kabile olarak tanımlanmaktadır. Kabilenin ortaya çıkması için asgari olarak 12 aşireti içermesi gerekmektedir. 12 aşiretin bir araya gelmesiyle kabile dediğimiz örgütlenme tarzı ortaya çıkmaktadır. Kabileler modern anlamda konfederasyon şeklinde örgütlenmiş ve temelde kan bağına dayalı bir örgütlenme tarzı olarak adlandırılmaktadır. Öte yandan, aşiret ise 7 soydan oluşmaktadır. Bir soy ise 7 aileden oluşmaktadır. Kısaca, Arap geleneğinde en küçük örgütlenme tarzı beyt diye nitelendirilen aileden oluşmaktadır.
İdlib: Toplumsal Ve Demografik Yapısında Kabile ve Aşiretlerin Durumu
İdlib, Kuzey Suriye’de yer almakta olup –Halep vilayetiyle birlikte– Suriye’nin Türkiye ve Avrupa’ya açılan kapısı konumundadır. 6100 m2’lik bir coğrafyaya sahip olan İdlip, güneyde Hama, kuzeyde Halep, batıda Lazkiye ile komşudur. Savaştan önce nüfus olarak ülkenin sekizinci büyük vilayetiydi. İç savaştan önce 1,5 milyon nüfusu bulunan İdlip toplumsal olarak kabile ve aşiretlerin güçlü olduğu bir vilayetti. İç savaşla birlikte nüfusu 3 milyona varan İdlip, özellikle Halep’ten ciddi iç göç almıştır. İdlip-Türkiye sınırı boyunca büyük sivil kamplar bulunmaktadır. Mart 2015’de el-Nusra’nın ve diğer muhalif güçlerin kontrolü ele geçirdiği İdlip’te rejim saldırıları sonucu yaklaşık 20.000 kişi yaşamını yitirirken binlerce kişi de yaralanmıştır. 2018 Ocak’ta Esed güçlerinin İdlip’e yönelik saldırılarını artmasıyla birlikte bir kez daha İdlip’deki yüzbinlerce sivilin yaşamı ciddi risk altına girmiştir. Sivillerin önemli bir kısmının aşiret üyesi olması dikkat çekmektedir. Bundan dolayı İdlip’deki çatışmalar bir kez daha gözleri bölgedeki aşiretlere ve söz konusu aşiretlerin etki ve pozisyonlarına çekmiş bulunmaktadır.
İdlib’teki Önemli Kabile ve Aşiretler
Kabile ve aşiretler İdlip şehrinin kırsal ve şehir merkezlerine yayılmış şekilde bulunmaktadır. Bu kabilelerin önemli bir kısmı diğer vilayetlerde de önemli bir nüfusa sahiptirler. Bu çalışmada, İdlip vilayeti üzerinde bir çalışma yürütüleceğinden, aşiretlerin tüm Suriye’deki nüfus ve bölgeleri üzerinde durulmamış, İdlip özeline odaklanılmıştır.
en-Naim Kabilesi: Türkiye’de Şanlıurfa, Gaziantep, Hatay’da da yoğun bulunan en-Naim kabilesi İdlip’te önemli bir nüfusa ve etkiye sahiptir. İdlip’te yaklaşık 80 bin kişi kendini en-Naim kabilesi üyesi olarak tanımlamaktadır. Kabilenin önemli liderleri arasında Şeyh Muhammed Safuk en-Nasif gelmektedir. Bununla birlikte, Naimiler farklı aşiretlerden oluştuğundan farklı vilayetlerde de Naim kabilesinin önemli liderleri bulunmaktadır. Bu kapsamda, Şeyh Rami Halid el-Ahmed, Hluf el-Hac el-Hluf da İdlip’te ikamet eden önemli liderler arasında yer almaktadır. Naimiler ağırlıklı olarak İdlip’in Batı yakasında yoğun olarak bulunmaktadır. En önemli yerleşim birimleri arasında el-Dugmag, el-Hamidiye, Hibet, en-Nagus, Frike, el-Tevame yerleşim yerleri gelmektedir. Naimilerin bir kısmı rejimle birlikte yer alırken, önemli bir kısmı da Özgür Suriye Ordusu bünyesinde örgütlenmiştir.
el-Mevali Kabilesi: İdlip’teki büyük kabilelerden biri olarak kabul edilen el-Mevali kabilesi, yaklaşık 32 aşiretin bir araya geldiği bir aşiretler konfederasyonu şeklinde örgütlenmiştir. Aşiretlerin büyüklüğüne göre kabiledeki liderlik de değişmektedir. el-Emir Cemal, Muhammed Al Seyis, Ebû Harun önemli liderler arasında yer almaktadır. Özellikle, es-Seyis ailesi kabilenin önemli ailelerinin başında gelmektedir. Şeyh Mahmud el-Mur da önemli lider ve din adamı olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte, el-Mevali kabilesinin önemli aşiretleri ise Ferid Abdullah Abdullah’ın liderlik ettiği el-Tokkan aşireti, el-Hezza’nın liderlik ettiği ed-Devle aşireti ile Mutib ed-Deblet’in liderlik ettiği Beni İzz aşiretleridir. el-Mevali kabilesi de kendi içinde bölünmüş bir yapıdadır. Bir kısım gençleri rejimle birlikte hareket ederken, diğerleri de Özgür Suriye Ordusu ile ilişkili bir şekilde silahlanmışlardır. Özellikle Ahmed ed-Derviş komutasında silahlanan gruplar doğrudan rejimin safında kalmışlardır. el-Mevali kabilesine bağlı kesimlerin İdlip vilayetindeki nüfusları ise yaklaşık 150.000 civarındadır.
Cess Kabilesi: İdlip’in batı kısmında dağınık yer alan kabile üyeleri farklı muhalif gruplarla birlikte hareket etmektedir. Büyük çoğunluğu Heyet Tahrir eş-Şam’ın (HTŞ) içinde yer alan kabile üyeleri, İdlip’teki çatışmalardan doğrudan etkilenen grupların başında gelmektedir. Hama ve Halep kırsalında da yer alan kabile üyeleri rejim karşıtı gruplarla birlikte hareket etmektedir. Kabilenin önemli Şeyhleri arasında Şeyh Şehade Ahmed es-Salih en-Necm gelmektedir. Aynı şekilde, Hüseyin Muhammed Faris ve Faysal el-Abdullah el-Halef’te önemli liderler arasında yer almaktadır.
el-İgeddat Kabilesi: el-İgeddat kabilesi özellikle el-Cezire bölgesinde bulunmasına karşın, İdlip’in batı ve kuzey kırsalında da yer almaktadır. el-İgeddat kabilesi HTŞ’nin bölgeyi ele geçirmesinden sonra silahlı gruplarıyla bu örgütle işbirliğine yönelmiştir. Deyr ez-Zor bölgesindeki el-İgeddat üyeleri rejimle birlikte hareket ederken, Fırat Kalkanı’nda yer alan kabile üyeleri ise Özgür Suriye Ordusu ile birlikte hareket etmektedir. el-İgeddat kabilesinin İdlip’deki önemli liderleri arasında Şeyh Ferhan el-Gahm yer almaktadır.
el-Cubur Kabilesi: el-Cubur kabilesi oldukça geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Haseke ve Şedaddi olmak üzere, Suudi Arabistan’dan Irak’a kadar kabile üyeleri bulunmaktadır. İdlip’in yanı sıra Hama kırsalında da kabileye bağlı aşiretler bulunmaktadır. el-Cubur kabilesi kendi içinde farklı aşiretlerden oluşmaktadır. Bunlar arasında en önemlileri ise Ebû Amira, el-Mucedme, El Ali, Eleheb el-Battus gelmektedir. Fevzi Fecr, İdlip bölgesindeki önemli liderler arasında yer almaktadır. İdlip bölgesindeki sayıları yaklaşık 80.000 kişidir. el-Cubur rejim karşıtı bir kabile olarak bilinmektedir.
eş-Şammar Kabilesi: el-Cubur kabilesi gibi Arapların önemli kabilelerinin başında gelmektedir. eş-Şammar kabilesi Suriye’de dağınık bölgelerde bulunmaktadırlar. Irak ve Suudi Arabistan’da da etkin olan kabile üyeleri İdlip’te muhalif gruplarla birlikte hareket etmektedir. İdlip’te sayıları yaklaşık 20.000 olan kabile üyeleri, vilayetin Batı kısmında önemli köy ve yerleşim yerlerine sahiptir. Kabilenin İdlip kısmındaki önemli liderleri arasında Şeyh Muhammed ed-Diri gelmektedir.
el-Baggara Kabilesi: İdlip’in güney ve doğu kırsalında yer alan kabile üyeleri, aynı zamanda el-Cezire, Halep, Deyr ez-Zor’da da etkindir. el-Baggaralar Türkiye’de de ağırlıklı olarak Şanlıurfa ve Reyhanlı’da bulunmaktadır. İdlip vilayetinde önemli liderleri arasında Şeyh Muhammed Feyyad el-Muhammed gelmektedir. Kabilenin Suriye genelindeki liderleri arasında ise Şeyh Namis ed-Doc gelmektedir. el-Baggara kabilesinin diğer bir liderleri ve Türkiye kamuoyunun yakından bildiği Navaf el-Beşir ise önceleri muhaliflerle birlikte hareket etmesine karşın, daha sonraları rejim saflarına geçmiştir.
Tay Kabilesi: Tay kabilesi diğer kabileler gibi Suriye’nin geneline yayılmış şekilde varlıklarını sürdürmektedir. İdlip vilayetinde ise ağırlıklı olarak batı kırsalında yer alan Tay kabilesi üyeleri, muhalif gruplarla birlikte hareket etmektedir. Özgür Suriye Ordusu bünyesinde de yer alan Tay kabilesi üyelerinin, İdlip vilayetinde yaklaşık 40.000 civarında nüfusa sahip olduğu belirtilmektedir. Şeyh Şaban ed-Deşir’in liderlik ettiği kabilenin gençlerinin bir kısmı HTŞ bünyesinde silahlanmıştır.
Beni Halid Kabilesi: İdlip’in güney kırsalında yer alan kabile üyeleri muhalif gruplarla birlikte hareket etmektedir. İdlip vilayetinde 20.000 civarında bir nüfusa sahip olan Beni Halid kabilesinin önemli liderleri arasında Şeyh Muhammed Dibo es-Seyyid gelmektedir. Kabilenin özel birlikler adı altında oluşturduğu askerî gücün komutasını ise Ahmet es-Seyyid yürütmektedir. Suriye genelinde ise Şeyh Avad es-Salih ve Şeyh Safvat el-İsmail kabileye liderlik etmektedir.
el-Avamre Aşireti: İdlip ve Hama kırsalında yoğun bulunan aşiret üyeleri, Türkiye’de de Şanlıurfa ve Antakya’da bulunmaktadır. ez-Zubeyd kabilesine dayanan el-Avamre aşiretinin lideri Şeyh Abdülhadi Şahir el-Halil’dir. Aşiret üyeleri muhaliflerin safında yer almaktadır.
el-Hadidi Kabilesi: İdlip bölgesindeki büyük kabilelerinden biridir. Yaklaşık 30 aşiretten oluşan ve 110 köyde yaşayan Hadidi üyeleri, Hama, İdlip ve Halep kırsalına yayılmış şekilde bulunmaktadır. Yaklaşık 120.000 üyesi olan Hadidiler Suriye siyasetinde önemli isimler çıkartmıştır. Kabileye bağlı aşiretler Suriye iç savaşında ortak bir tutum almamışlardır.
el-Cemil Aşireti: el-Hadidi kabilesine bağlı olan aşiretin yaklaşık 7.000’e yakın üyesi bulunmaktadır. Aşiret üyelerinin, bir kısmı muhaliflerle birlikte hareket etmektedir. el-Cemil aşiretin alt grupları olan el-İbrahim ve Elbu Selep aşiretleri de Esed ile birlikte hareket etmekte ve halihazırda Suriye Savunma Bakanı olan Fahd Casm el-Farac bu aşiretin önde gelen isimlerinden birisidir.
Sonuç
İdlib Suriye rejimi ile muhalif grupların bir çatışma alanı haline dönüşmüştür. Aşiret ve kabileler de söz konusu çatışmalardan derinden etkilenmektedir. Bir yandan silahlı gruplarla kendi bölgelerinin güvenliklerini sağlamaya çalışırken, diğer yandan da rejim ve muhalifler arasında bölünmüş durumdadır. Ancak son yıllarda ideolojik yapıların zayıflamasıyla birlikte aşiret ve kabile güçlerine olan eğilim ve destek de artmaya başlamıştır. Suriye’nin değişik bölgelerinde aşiret ve kabile güçleri adı altında yeniden örgütlenen aşiretlerin bölgenin bir gerçeği olduğu sonradan fark edilmiştir.
Nitekim, bu çalışmada aşiret ve kabilelerin bölgedeki varlıklarına dikkat çekilirken, esasında toplumsal yapının yaklaşık %50’sinin aşiret ve kabile üyelerinden oluştuğu gerçeği ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bundan dolayı bölgede siyaset üretenlerin bölgedeki aşiret, kabile ve klan dengesini iyi görmesinde yarar vardır.
