Filistin iç barışının sağlanması için yıllardan beri süren Fetih ve Hamas hareketleri arasındaki uzlaşma çabaları Katar devletinin arabuluculuğunda devam ediyor. Görüşmelerin başladığı 2007 yılından bu yana halen ciddi bir yol kat edilmiş değil. Katar’ın girişimiyle bu yılın Mart ayında bir araya gelen Hamas ve Fetih hareketleri daha önceki birçok görüşmede olduğu gibi, yine sadece ‘uzlaşmanın gerekliliği’ konusunda anlaşmaya vardı. Dolayısıyla Filistin iç barışının sağlanması halen büyük bir hayalden ibaret ve bu hayalin gerçekleşebilmesi konusunda olumlu bir beklenti söz konusu değil.
Uzlaşı görüşmelerinin başladığı tarihten bu yana uzlaşmanın şartları konusunda iki taraf arasında ciddi görüş ayrılıkları bulunuyor. Anlaşmanın sağlanabilmesi için her iki tarafın da sert tutumlarını hafifletmesi ve orta yolun bulunması için tavizler verilmesi gerektiği yönünde yapılan bütün çağrılara rağmen, taraflar kendi şartlarının kabul edilmesi konusunda diretmeye devam etmektedir. Tarafların üzerinde anlaşamadığı ve anlaşması çok zor gibi görünen belli başlı konuları şu şekilde sıralayabiliriz:
Milli Birlik Hükümeti ve Bakanlıkların Dağılımı
Filistinli taraflar arasında uzlaşı tartışmalarında en önemli konulardan biri ulusal birlik hükümetinin kurulmasıdır. Bu hükümetin içinde hangi gruba hangi bakanlıkların verileceği konusunda ciddi ihtilaflar mevcuttur. Hamas, kurulacak olası bir Milli Birlik hükümeti içerisinde etkin olabilmek için başta içişleri bakanlığı gibi birçok kilit bakanlığın kendilerine verilmesini talep etmektedir. Ancak bu durumun Fetih hareketi tarafından kabul edilmesi pek mümkün görünmemektedir. Zira Fetih hareketi bu durumun Hamas’ın etkinliğinin çok fazla artması anlamına geleceği yorumunu yapmaktadır. Uzlaşı görüşmelerinden memnun olmayan ve buna şiddetle karşı çıkan İsrail de bu konuda El-Fetih ve Filistin devlet başkanı Mahmut Abbas’a ciddi anlamda baskı uygulamaktadır el-Fetih de İsrail tarafından terör örgütü olarak görülen Hamas’ın kurulacak hükümette etkin olmasının, İsrail ile olası barışın önünün tıkayacağı görüşündedir.
Hamas kurulması öngörülen Milli Birlik Hükümeti’nin bağlı olacağı Mahmut Abbas için de mecliste bir güven oylaması yapılmasını talep etmektedir. Bunun yanı sıra, bu hükümetin İsrail ile ilişkilerinin nasıl olacağı da ciddi tartışmalara yol açmaktadır. Hamas yönetimi, Milli Birlik Hükümeti’nin İsrail ile ilişkilerinin mevcut Abbas yönetiminin yürüttüğü ilişkiler çerçevesinde yürümemesi gerektiğini, aksi takdirde bunun İsrail’i tanıma ve işgali meşru olarak kabul etme anlamına geleceğini söylemektedir. İsrail’i tanıma konusu, Hamas ve El-Fetih arasında sürekli olarak karşılıklı suçlamalara da neden olmaktadır. Hamas, El-Fetih’in Batı Şeria’da özellikle güvenlik konularındaki politikalarının İsrail’in çıkarlarına uygun bir şekilde yürütüldüğünü savunarak, Mahmut Abbas yönetimini İsrail’e giderek daha fazla meşruiyet kazandırmakla suçlamaktadır.
Yasama Meclisi’nin Toplanması
26 Ocak 2006 yılında yapılan Filistin parlamento seçimlerini Hamas önemli bir farkla kazanmıştı. Hamas 132 sandalyelik mecliste 76 sandalye kazanmıştı. Hamas ve El-Fetih arasında uzlaşının sağlanması durumunda 2007 yılından bu yana sağlıklı bir şekilde işlemeyen bu meclisin nasıl toplanacağı ve işleyişinin ne şekilde olacağı, ciddi soru işaretleri barındırmaktadır. Zira meclisin toplanabilmesi için İsrail’in Hamas milletvekillerinin Batı Şeria’ya girmelerine göz yumacağı pek de inandırıcı gelmemektedir. İsrail yönetimi halen bazı Hamas milletvekillerini cezaevlerinde tutmaktadır.
Güvenlik Güçleri Konusu ve İzzettin Kassam Tugayları’nın Durumu
Filistin’de taraflar arasındaki uzlaşının başarılı olmasının önünde büyük bir engel teşkil eden ve üzerinde en fazla tartışılan konulardan bir diğeri de Filistin güvenlik güçlerinin tekrar yapılandırılmasıdır. Özellikle el- Fetih, güvenlik güçlerinin tek elde toplanması, hem Batı Şeria hem de Gazze şeridindeki güvenlik güçlerinin tek bir yönetime tabi olmasını istemektedir.
Güvenlik güçlerinin yeniden tanzim edilmesi konusuyla ilgili olarak Mahmut Abbas Hamas’tan Kassam Tugayları’nın feshedilmesini istemektedir. Ancak bu konu, her iki tarafın da kamuoyu karşısında üzerinde çok fazla konuşmayı tercih etmediği bir konudur. Hamas’ın, Kassam Tugayları’nın feshedilmesi gibi bir düşünceyi aklının ucuna bile getirmek istemediği herkes tarafından bilinmektedir. Hamas el-Fetih’in bu talebine karşılık Kassam Tugayları’nın feshedilmesi yerine, bağımsız bir yapı olarak konumlanmasını istemektedir. Bunun yanı sıra Hamas yönetimi, asayişin sağlanmasından sorumlu olacak kolluk kuvvetlerinin Batı Şeria’da El-Fetih’e, Gazze şeridinde ise Hamas’a bağlı olmasını da bir orta yol olarak sunmuştur. Ancak her iki öneri deelFetih tarafından reddedilmiştir.
Uzlaşmanın sağlanması durumunda ülkenin bütün güvenlik güçlerinin tek elde ve belirli yasal çerçevede konumlanması gerektiği görüşünü savunan El-Fetih, Kassam Tugayları’nın konumuyla ilgili, ileride müzakereler çerçevesinde İsrail ile sorun yaşama ihtimalini de hesaba katmaktadır. Abbas yönetimi uzlaşma sağlanması durumunda İsrail’in ileride uluslararası arenada Kassam Tugayları’nı bahane ederek kendisine baskı yapmasından çekinmektedir.
Hamas, Kassam Tugayları konusu haricinde, güvenlik politikalarının tamamen değiştirilmesini ve İsrail ile yapılan güvenlik anlaşmaları ve işbirliğinin tamamen sona erdirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu konudaki işbirliğinin İsrail’in talepleri doğrultusunda Filistin halkının direnişini kırmaya odaklı olduğunu savunan Hamas, bu durumun İsrail’e meşruiyet kazandırdığını belirtmektedir. Ancak Mahmut Abbas yönetimi şu ana kadar İsrail ile güvenlik konusundaki işbirliğini devam ettirmektedir. Özellikle Batı Şeria’da yaşanan tutuklamalar, bu sebepten ötürü ciddi tepkiyle karşılanmaktadır.
Seçimler
Uzlaşmanın en önemli konu başlıklarından birisini oluşturan seçimlerle ilgili olarak, her iki taraftan da aslında olumlu açıklamalar gelmektedir. Uzlaşmanın sağlanması halinde her iki taraf da yeni başkanlık ve parlamento seçimlerinin yapılması gerektiğini söylemektedir. Taraflar arasında uzlaşma sağlanıp Ulusal Birlik Hükümeti’nin kurulması durumunda başkanlık ve parlamento seçimlerini gerçekleştirmek bu hükümetin temel önceliklerinden birisi olarak belirlenmiştir. Filistin Devlet Başkanı Mahmut Abbas daha önce seçimlerle ilgili yaptığı açıklamalarda, seçimlerde bir daha aday olmayı düşünmediğini söylese de, Hamas’ın ve Filistinli başka grupların Abbas’ın adaylık açıklamasına ilişkin ciddi şüpheleri vardır.
Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) Yeniden Yapılandırılması
Başta Hamas ve Filistinli gruplar içinde önemli bir yere sahip olan İslami Cihad örgütü, çatı kuruluşu konumundaki FKÖ’nün yeniden yapılandırılması gerektiğini sürekli olarak dile getirmektedirler. Ancak bu çatı kuruluşunun yeniden tanziminin nasıl bir şekilde yapılacağı konusunda net bir yol haritası ortaya konmamıştır. Hamas özellikle FKÖ meclisine üyelikte el-Fetih hegemonyasının kırılmasını talep etmektedir.
Yaklaşık 700 üyeden oluşan FKÖ Meclisi en son 1996 yılında toplandı. Bu tarihten sonra 2009 yılında bir toplantı daha yapıldıysa da, bu toplantı Filistinli taraflarca pek kabul görmemiştir.
Uzlaşı Mümkün mü?
Hamas ve El-Fetih arasında 2007 yılından bu yana devam eden uzlaşı çabalarında, kısa vadede umut ışığı olabilecek bir mesafe katedildiği söylenemez. Şu ana kadar uzlaşmanın sağlanabilmesi için ortaya konan sorunların çözümü konusunda her iki taraf da katı tutumlara sahiptir. Sorunların çözümü için sert tutumların veya belli başlı ilkelerin terkedilmesinin, var olan halk desteğinin azalmasına veya kaybolmasına neden olabileceği konusundaki kaygılar, tarafların tutumlarını devam ettirmelerinde önemli bir rol oynamaktadır.
Hamas ve El-Fetih arasındaki derin ideolojik ayrılıklar da uzlaşmayı zora sokmaktadır. İslami bir hareket olan Hamas, İsrail ile olan mücadelede de İslamcı mücadele temellerini esas almaktadır. Hamas’ın İsrail konusundaki ideolojik tutumu da El-Fetih’e göre son derece katıdır. İsrail’i meşru kılacak bütün politikaların terkedilmesi ve İsrail ile en ufak bir işbirliğine girilmemesi gerektiğini savunan Hamas’a karşı, El-Fetih İsrail devleti ile özellikle güvenlik konularında işbirliği yapılması gerektiği görüşündedir. El-Fetih, Hamas’ın katı tutumunun Filistin sorununun çözümünü tamamen zora soktuğu düşüncesindedir. Bu noktadaki görüş ayrılıkları çerçevesinde bir uzlaşmanın sağlanabilmesi gerçekçi görünmemektedir.
Bu yazı “Hamas ve El Fetih Arasındaki Uzlaşı Çabaları” başlığıyla Ortadoğu Analiz Dergisi'nde yayınlanmıştır.
