Dr. Barış ÇAĞLAR, Uluslararası Güvenlik Uzmanı, [email protected]
5 Ekim 2011 Çarşamba günü, Güney Afrika Cumhuriyeti'nde düzenlenen Türk Dış İlişkileri konferansının ardından gerçekleştirilen basın açıklamasında, Türk Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, atom bombası bulundurduğu için İsrail’i, bölgesi ve civardaki ülkeler için tehlike olarak gördüğünü ifade etti. Bu açıklama, İsrail’in nükleer kapasitesi hakkındaki tartışmayı ateşledi. Bilgiye dayalı bir tartışmanın oluşmasına katkı sağlamayı hedefleyen bu yazı, konu hakkında önemli bilgiler sunmaktadır.
İsrail, geniş çevrelerce, Ortadoğu’da nükleer silahlara sahip olan ilk ve tek ülke olarak kabul edilmektedir. Ne var ki, İsrail nükleer kapasitesini ne kabul ne de inkar etmektedir ve bu tutumu nükleer belirsizlik politikası olarak adlandırılmaktadır. Böylelikle, İsrail nükleer silahların yayılmasını önleme anlaşmalarından kaynaklanabilecek baskı ve kısıtlamalardan kaçınmaktadır. İsrail, nükleer kapasitesi hakkında İsrail kaynaklı bir bilginin yayınlanmasına izin vermemektedir. Dolayısıyla, -Şimon Peres'in açıklamaları dışında- İsrail'e ait yayınlanmış hiçbir resmi bilgi veya beyan bulunmamaktadır. Bu yazı, söz konusu konuyla ilgili, geniş çevrelerce bilinen açık kaynaklar temel alınarak kaleme alınmıştır.
Nükleer belirsizlik politikası hakkındaki Amerikan-İsrail anlayışına bakıldığında, Avner Cohen şu noktalara vurgu yapmaktadır:
Belirsizlik ilk olarak, Başkan Richard Nixon ve İsrail Başbakanı Golda Meir arasında Eylül 1969'da imzalanan gizli bir anlaşmayla yazıya dökülmüş oldu. İsrail, ilan ederek veya test ederek, nükleer silahlara sahip olduğunu açıklamadığı sürece, Amerika Birleşik Devletleri de İsrail'in nükleer programını tolere edip koruyacağı konusunda anlaşmaya varmıştı. O tarihten bugüne dek, gelmiş geçmiş tüm ABD Başkanları ve İsrail Başbakanları, bu politikayı onayladılar – en son Başkan Obama'nın, “İsrail'in eşsiz güvenlik gereksinimleri bulunmaktadır… Ve Amerika Birleşik Devletleri İsrail'den asla güvenlik çıkarlarına zarar verecek herhangi bir adım atmasını istemeyecektir” ifadesinde bulunduğu, Temmuz ayında Beyaz Saray'da Başbakan Benjamin Netanyahu ile gerçekleştirilen toplantıda onaylanmıştır.([1])
Avner Cohen'in İsrail ve Bomba adlı kitabı, bu konu hakkında en güvenilir kaynaklardan biri olarak görülmektedir.([2]) Bu kitap, “Dimona nükleer tesisinde çalışmış olan ve gizlilik yeminini bozan teknisyen Mordechai Vanunu’nun ifadesini temel alan Londra Sunday Times gazetesine 5 Ekim 1986’da yapılmış açıklama olarak bilinen, sözde Vanunu açıklaması da dahil olmak üzere” çeşitli rapor ve yayınları temel almaktadır.([3]) Bir başka kaynak ise, alenen “İsrail bir Hiroşima değil, bir Oslo yaratmak için nükleer opsiyon oluşturmuştur,” ifadesinde bulunan eski İsrail Başbakanı Şimon Peres’in açıklamasıdır.([4])
İsrail’in, etkili bir caydırıcı arama çalışmaları, devletin kuruluşunda, 1948 yılında başlamıştır. Birçok Yahudi bilim adamı 1930’larda ve 1940’larda Filistin’e göç etmişlerdir. İçlerinden Ernst David Bergmann, zamanın İsrail Atom Enerjisi Komisyonu’nun başkanı, İsrail’in nükleer silah geliştirme çalışmalarında önde gelen isimlerden biri olmuştur. İsrail’in ilk Başbakanı David Ben-Gurion’un danışmanı olarak Bergmann, İsrail’in fakir doğal kaynakları ve dönemin kısıtlı askeri insan gücünün yerini nükleer enerjinin alabileceği tavsiyesinde bulunmuştur.([5]) O tarihten itibaren, bunun için gerekli kurumlar oluşturulmaya başlandı, ancak hiçbir ülke büyük güçlerin desteğini almadan nükleer kapasite geliştirecek durumda değildi. İsrail’in içinde bulunduğu durumda ise, İsrail’in nükleer kapasitesini geliştirmesine yardımcı olan yabancı kaynaklı nükleer tedarikçi Fransa olmuştu.([6]) Aynı zamanda, İsrail’in nükleer tutkusuyla ilgili, ABD’nin tepkilerini ve ABD’nin nükleer silahların yayılmasını önleme politikasının oluşumunu belgeleyen güvenilir kaynaklar da bulunmaktadır.([7])
Geniş çevrelerce, sofistike bir nükleer silah deposuna sahip diye tanınan İsrail, nükleer silahlarını hiçbir zaman alenen test etmemiştir. Bazıları, 1979’da Hint Okyanusu’nun güneyinde meydana gelen büyük sismik olayın, Güney Afrika-İsrail ortak nükleer testinin sonucu ortaya çıktığını ileri sürseler de, İsrail’in nükleer bir test gerçekleştirdiğine dair somut bir kanıt bulunmamaktadır.([8]) 1998 yılı Temmuz ayına kadar, tek bir İsrail yetkilisi bile, ülkenin nükleer silahlara sahip olduğuna dair resmi bir beyanda bulunmamıştı. 13 Temmuz 1998’de Ürdün’de gerçekleştirilen bir basın toplantısında, eski İsrail Başbakanı Şimon Peres, herkesin önünde, “İsrail bir Hiroşima değil, bir Oslo yaratmak için nükleer opsiyon oluşturmuştur” açıklamasında bulunmuştur.([9]) Daha yakın bir tarihte, nükleer belirsizlik politikasının bozulduğu bir başka açıklamada Peres, İsrail’in nükleer silahları bulunduğunu kabul etmiştir.([10]) Dahası, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) kaynakları, İsrail’in, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’nı (NPT) imzalamayan üç nükleer kapasiteli devletten biri olduğunun altını çizmektedir.([11])
İsrail, nükleer silah deposuna istinaden, açıklamalarında sık sık “İsrail, Ortadoğu’ya nükleer silahı getiren ilk ülke olmayacak,” ifadesiyle yer verdiği nükleer belirsizlik politikasını uzun zamandır yürütmektedir. Ne var ki, İsrail, Dimona’daki merkez nükleer reaktörünün uluslararası teftişine izin vermeyi reddetmektedir. İsrail, Nükleer Denemelerin Yasaklanması Anlaşması’nı (CTBT) imzalamış olmasına rağmen, bunu onaylamamıştır.([12]) İsrail, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT); Füze Teknoloji Kontrol Rejimi (MTCR); ve Bakteriyel/Biyolojik ve Toksin Silahların Geliştirilmesi, Üretilmesi ve Stok Yapılmasının Yasaklanması Anlaşması (BTWC) da dahil olmak üzere, kitle imha silahlarının yayılmasının önlenmesi anlaşmalarından hiçbirine taraf değildir. Kimyasal Silahlar Sözleşmesi’ni (CWC) imzalamış, ama tasdik etmemiştir. Yine de, İsrail’in, MTCR’ye tek taraflı bağlı olduğu kabul edilmektedir, ve İsrail, Avustralya Grup standartlarıyla uyumlu kimyasal ve biyolojik malzemeler hakkında ulusal ihracat kontrol yönetmeliğini kabul etmiştir.
22 Mayıs 2006 tarihinde IAEA Genel Başkanı, Ajans’ın üyelerinden olan Arap Ülkeleri adına Umman Sultanlığı Büyükelçisi tarafından gönderilen, ve IAEA Genel Konferansı 50. oturumunun gündemine “İsrail nükleer kapasitesi ve tehlikesi” başlıklı bir maddenin ilave edilmesini talep eden bir istek almıştır.([13]) Bu talebe cevap olarak, 47. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Genel Konferansı’nda, İsrail Atom Enerjisi Komisyonu Genel Başkanı Gideon Frank, şu noktanın altını çizmektedir:
…İsrail’e göre, Ortadoğu’nun bütünündeki taraflar arasında güven inşa ettikten, ve birbirleri arasında iyi komşuluk ilişkileri kurduktan sonra; geleneksel, kimyasal, biyolojik ve füze alanlarında bölgesel silah kontrolü ve silahsızlandırma düzenlemelerine gitmek için zaman da uygun olacaktır. O zaman, umarız ki bu kazanımlar, karşılıklı doğrulanabilir nükleer silahlardan arındırılmış bölge oluşturulması ile birlikte zirveye ulaşacaktır.([14])
İsrail’in nükleer kapasitesini sayılarla inceleyecek olursak, farklı rakamlarla karşılaşıyoruz. Rakamlar, 400 adet dağıtılabilir termonükleer ve nükleer silahtan([15]), 200 nükleer silaha kadar uzanıyor.([16]) Amerikalı Bilim Adamları Federasyonu, söz konusu nükleer kapasiteyi doğrulamıştır ve Ağustos 2000’de İsrail’in Dimona nükleer reaktörünün fotoğraflarını yayınlamıştır.([17]) Dimona, İsrail’in en önemli nükleer reaktörüdür.([18]) Bir diğeri ise, Nahel Soreq’tedir. Dimona ise, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı himayesinde olmayan, ağır-su nükleer reaktörüdür. Ajans’ın, İsrail’de teftiş yetkisi bulunmamaktadır. Eski Genel Başkan Dr. El Baradei, bu konuda şu noktaya parmak basıyor: “Asıl sorun Dimona reaktörü değil, İsrail’in nükleer silahların yayılmasının önlenmesi rejiminin dışında duruyor olmasıdır. Okuduğumuz gibi, Dimona reaktörü, 1960’lı yılların ortasından beri İsrail güvenlik ihtiyaçları doğrultusunda plütonyum çıkarmaktadır.”([19]) Her ne kadar önceki raporlar İsrail’in, gaz santrifüjü ve lazerle ayırma tekniklerine başvurarak 1980’lerde uranyum zenginleştirme projelerine başladığını ileri sürse de, Uzay Görüntüleme Şirketi IKONOS’un uydu fotoğrafları sayesinde, reaktörün üretebileceği plütonyum ve zenginleştirilmiş uranyum miktarına dair önemli ipuçları elde edilmiştir.([20]) Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (IAEA) yaptığı açıklamaya gore, Dimona’daki reaktörün büyüklüğü 26 megawattır (termal). Ne var ki, Dimona’da sekiz yıl boyunca çalışan İsrailli teknisyen Mordechai Vanunu, kendisi 1977’de reaktörde çalışmaya başlamadan önce reaktörün iki kez büyütülmüş olduğunu ifade etmişti. İlki, 26 MWt’tan 70MWt’a büyütülürken; ikincisi büyüme, birkaç kademe daha arttırılarak gerçekleşmişti.([21]) Yukarıdaki rakamlara bakarak, Wisconsin Proje Raporu, bugün İsrail’in nükleer silah deposunda plütonyum değerinde yaklaşık 175 bombaya sahip olabileceğini tahmin ediyor. Nükleer silahların yayılmasını önleme uzmanı Cordesman’a göre; “Dimona reaktörünün plütonyum üretim kapasitesine ilişkin tahminlere bakacak olursak, İsrail’in yaklaşık 100-200 adet ileri düzeyde nükleer patlayıcı aygıtları bulunmaktadır, ama böylesi tahminler farazi üretim rakamlarına dayanmaktadır. Ama randımandan, tasarımdan, veya fisyon, yükseltilmiş fisyon ve termonükleer karışımlı silahlardan bahsetmemektedir.”([22]) Global Security, 2005’in sonuna kadar, toplamda 200 ila 375 nükleer silah stoku yapıldığını tahmin etmektedirler.([23]) Ne var ki, Dimona’nın asıl faaliyet geçmişini ve İsrail’in nükleer silah tasarımlarının özelliklerini bilmeden İsrail’in silah deposunun büyüklüğü hakkında kesin bir tahminde bulunmak mümkün değildir. Buna ek olarak, İsrail’in çok sayıda nükleer atış vasıtaları da bulunmaktadır. İsrail’in nükleer silahları balistik füzeler, seyir füzeleri, veya hava araçlarıyla da gönderilebilir.
İsrail nükleer kapasitesini ana hatlarıyla açıkladıktan sonra, İsrail’in nükleer belirsizlik politikasının sorgulanmakta olduğunu da belirtmek gerekir. Avner Cohen, söz konusu politikanın tarihi-geçmiş ve zarar verici bir hale geldiğini savunmaktadır, çünkü nükleer programının ilk günlerinin aksine, İsrail bugün meşruiyet, tanınma ve sorumluluk gibi endişelerle karşı karşıyadır: Bu politika, İsrail vatandaşlarının, nükleer silahların kullanımına kimin karar vereceği ve bu silahların hangi koşullar altında kullanılacağı konularında bilgilendirilme gereksinimini ve hakkını kısıtlamaktadır.([24]) Cohen, bu belirsizliğin aynı zamanda, İsrail’in, ülkenin nükleer politikasının başvurulacak son çarelerden biri olduğu iddiasına olan inandırıcılığını da zedelediği fikrini savunmayı sürdürmektedir. Belirsizlik aynı zamanda İsrail’in, bölgesel ve küresel düzeylerde nükleer silahların yayılmasının önlenmesi ve silah kontrol çabalarına iştirak etmesini de engellemektedir. Cohen’in şu görüşleri dikkat çekicidir:
Dahası, İsrail’in, bölgedeki nükleer silah meselesi ile Ortadoğu barış sürecinin birbirleriyle bağlantılı olduğunu anlaması gerekir. İsrail’e verilen uluslararası destek ve belirsiz bomba meselesi, Filistin topraklarının devamlı işgali ve bu işgali destekleyen politikaları tarafından git gide aşındırılmaktadır. Bu politikaların böylesine eleştirilmesi, İsrail’i nükleer silahlı bir parya devleti olma suçlaması karşısında savunmasız bırakarak ve böylelikle İsrail’i rahatsız edici seviyede bugünkü İran rejimiyle bağdaştırarak, nükleer alana kadar yayılabilir. Aslında, neredeyse bütün devletler İran’ın nükleer silah bulundurmasına açık bir şekilde karşı çıkarlarken aynı zamanda bu problemin “tarafsız” bir şekilde, yani, bütün bölgede nükleer silahlardan arındırılmış bir bölge oluşturarak ele alınması için de gittikçe artan bir destek söz konusudur.([25])
Kaynaklar
[1] Cohen, Avner and Marvin, Miller. 2010. “Bringing Israel's Bomb Out of the Basement” The New York Times/International Herald Tribune Op-Ed, August 25, http://www.nytimes.com/2010/08/25/opinion/25iht-edcohen.html
[2] Cohen, Avner. 1998. Israel and the Bomb New York: Columbia University Press. Regarding the book, The Nuclear Threat Initiative notes the following, “When the author published his book-a political history of the Israeli nuclear project until 1970 based on some exclusive Israeli sources—the Israeli authorities interrogated him at length and considered filing charges against him, showing the sensitivity of the subject.” The Nuclear Threat Initiative, Israel Profile-Nuclear Overview, http://nti.org/e_research/profiles/Israel/Nuclear/index.html
([3]) The Nuclear Threat Initiative, Israel Profile-Nuclear Overview, http://nti.org/e_research/profiles/Israel/Nuclear/index.html
([4]) “Peres admits to Israeli Nuclear Capability”, IsraelWire, 14 July 1998 and Federation of American Scientists, http://www.fas.org/news/israel/980714-israel1.htm
([5]) Farr, Warner D. (LTC, U.S. Army) 1999. The Third Temple’s Holy of Holies: Israel’s Nuclear Weapons The Counterproliferation Papers, Future Warfare Series No. 2 USAF Counterproliferation Center Air War College Air University Maxwell Air Force Base, Alabama-http://www.fas.org/nuke/guide/israel/nuke/farr.htm
([6]) “Former Official Says France Helped Build Israel's Dimona Complex.” Nucleonics Week October 16, 1986; Cohen, Avner. 1995. “Most Favored Nation.” The Bulletin of the Atomic Scientists. 51, no. 1 January-February; Cohen, Israel and the Bomb, pp. 73-75; Pean, Pierre. 1981. Les Deux Bombes, Paris: Fayard; In early 2007, a biography about Shimon Peres was published which revealed new information regarding the signing of the French-Israeli nuclear deal: Bar-Zohar, Michael. 2007. Shimon Peres: the biography New York: Random House.
([7]) Cohen, Avner. 1998. Israel and The Evolution of U.S. Nonproliferation Policy: The Critical Decade (1958-1968) The Nonproliferation Review, Winter, pp.1-19; Cohen, Avner. 1995. “Most Favored Nation” The Bulletin of Atomic Scientists 51 January-February, pp. 44-53; Cohen, Avner. 1995. “Israel’s Nuclear History: The Untold Kennedy-Eshkol Dimona Correspondence”, The Journal of Israeli History 16 Summer, pp. 159-194; Shalom, Zaki. 1996. “Kennedy, Ben Gurion and the Dimona Project 1960-63”, Israel Studies 1 Spring,pp. 3-33; Hersh, Seymour M. 1991. The Samson Option: Israel’s Nuclear Arsenal and American Foreign Policy New York: Random House; Public Papers of the Presidents of the United States, 1953: Dwight D. Eisenhower Washington, D.C.: Government Printing Office, 1960.
([8]) Sublette, Carey. “Report on the Vela Incident”, http://www.fas.org/nuke/hew/Safrica/Vela/html; http://nuclearweaponarchive.org/Safrica/Vela.html; McGreal, Chris; McCarthy, Rory and Smith, David, 2010. Guardian, “Israeli president denies offering nuclear weapons to apartheid South Africa-Shimon Peres dismisses claims relating to secret files but US researcher says denials are disingenuous”, 24 May, http://www.guardian.co.uk/world/2010
/may/24/israel-shimon-peres-nuclear-weapons
([9]) Federation of American Scientists, http://www.fas.org/news/israel/980714-israel1.htm; “Peres admits to Israeli Nuclear Capability”, IsraelWire, 14 July 1998; Global Security, “Peres Admits to Israeli Nuclear Capability” http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/israel/980714-israel1.htm
([10]) Tablet Magazine-Interview by Benny Morris, July 26, 2010 7:00am http://www.tabletmag.com/news-and-politics/40409/making-history/print/
([11]) Andemicael, Berhanykun. “Challenges for Effective WMD Verification” IAEA Publications, Bulletin 48/1, http://www.iaea.org/Publications/Magazines/
Bulletin/Bull481/htmls/wmd_verification.html
([12]) The Nuclear Threat Initiative-Global Security Newswire, “U.N. Chief Urges Ratification of Nuclear Test Ban Treaty”, Tuesday, Aug. 16, 2011, http://gsn.nti.org/gsn/nw_20110815_1520.php; “UN chief urges ratification on nuclear test ban treaty”, OneIndianews, Saturday September 24, 2011, http://news.oneindia.in/2011/09/24/un-chi
ef-urges-ratification-on-nuclear-test-ban-treaty.html
([13]) IAEA General Conference GC (50)17 Fiftieth Regular Session Item 21 of the provisional agenda (GC(50)/1) “Israeli Nuclear Capabilities and Threat”, 8 September 2006. http://www.iaea.org/About/Policy/GC/GC50/G
C50Documents/English/gc50-17_en.pdf
([14]) Statement by Mr. Gideon Frank, Director General Israel Atomic Energy Commission at the International Atomic Energy Agency 47th General Conference, p. 6 http://www.iaea.org/About/Policy/GC/GC47/Statements/israel.pdf
([15]) Farr, Warner D. (LTC, U.S. Army) 1999. The Third Temple’s Holy of Holies: Israel’s Nuclear Weapons The Counterproliferation Papers, Future Warfare Series No. 2 USAF Counterproliferation Center Air War College Air University Maxwell Air Force Base, Alabama-http://www.fas.org/nuke/guide/israel/nuke/farr.htm
([16]) Federation of American Scientists, Memorandum submitted by Sir Cyril Townsend, Council for the Advancement of Arab-British Understanding http://www.fas.org/irp/threat/uk_wmd/407ap23.htm, According to this source, The American Department of Energy places Israel sixth in the atomic big-league with 300 to 500 kilograms of weapons-grade plutonium.
([17]) Federation of American Scientistst (FAS), Nuclear Weapons, http://www.fas.org/nuke/guide/israel/nuke/; “Israel 'may have 200 nuclear weapons'”BBC News Online, Wednesday, 23 August, 2000, 16:48 GMT 17:48 UK http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/892941.stm; “Photos Reveal Israeli Nuclear Capacity”, Middle East Intelligence Bulletin, Vol. 2 No.8, 5 September 2000; “Israel’s nuclear reactor on the World Wide Web”, IsraelWire, Thursday, August 17, 2000.
([18]) Center for Nonproliferation Studies, http://cns.miis.edu/research/wmdme/israel.htm; Davis, Douglas. 1998. “Defense Officials Said Urging Nuclear Second-Strike Capability” Jerusalem Post, August 6, pp. 1-3.
([19]) Transcript of the Director General´s Interview with Al-Ahram News http://iaea.org/newscenter/transcripts/2004/alahram27072004.html
([20]) Steinberg, Gerald. 1997. “Accountability and Confidentiality in Israeli Military Procurement” Prepared for Presentation at the Conference on Political Control of Bureaucracy in Democratic Systems, Political Science Association, February 16-18.
([21]) Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, 1996. Israel: Plutonium Production The Risk Report Volume 2 Number 4, July-August, http://www.wisconsinproject.org/countries/israel/plut.html
([22]) Cordesman, Anthony H. 2010. “The Influence of Regional Military Threats on Israeli Security: Playing Three Dimensional Chess Without Rules” Center for Strategic and International Studies CSIS Revised Report August 26, p. 64.
([23])“Israeli Nuclear Stockpile” Global Security, http://www.globalsecurity.org/wmd/world/israel/nuke-stockpile.htm
([24]) Cohen, Avner and Marvin, Miller. 2010. “Bringing Israel's Bomb Out of the Basement” The New York Times/International Herald Tribune Op-Ed, August 25, http://www.nytimes.com/2010/08/25/opinion/25iht-edcohen.html
([25]) Cohen, Avner and Marvin, Miller. 2010. “Bringing Israel's Bomb Out of the Basement” The New York Times/International Herald Tribune Op-Ed, August 25, http://www.nytimes.com/2010/08/25/opinion/25iht-edcohen.html
