Dr. Tuğba Evrim Maden, ORSAM Su Araştırmaları Programı Hidropolitik Uzmanı
Su kaynaklarının günden güne azalması ve kıtlığı özellikle bu kaynağa hem ekonomik hem de bir yaşam kaynağı olarak bağlı olan yarı kurak-kurak bölgelerde büyük önem taşımaktadır. Ortadoğu gibi yüzey sularının az olduğu bölgelerde özellikle birden fazla devletin kullanımına tabi olan suların kullanımı ülkeler arası ilişkileri şekillendirmektedir. Devletlerin ilişkilerinde önemli bir konu olan su, savaş-çatışma nedeni olabileceği gibi, zaman zaman çatışma-kriz-savaş durumunda kullanılabilecek bir silah veya bir hedef haline gelebilmektedir.
Güç dengelerinin egemen olduğu ve sürekli değişken politikası ile Ortadoğu’da su kaynakları ile ilgili olarak kriz dönemleri yaşanmıştır. Bu kriz dönemleri genellikle kıyıdaşların su kaynaklarını geliştirmek amacıyla planladığı büyük projeler ile ilgilidir. Bu duruma örnek olarak Türkiye’nin de bir aktör olarak Fırat-Dicle havzasında yaşanan yer aldığı krizler sırasıyla; ilk kriz Türkiye’nin ve Suriye’nin 1970’lerda aynı dönemde bitirdiği Keban ve Tabka barajlarının dolumu aşamasında yaşanmıştır. 1974 yılında Suriye, Tabka barajını doldurma aşamasında, su sıkıntısı çeken Irak tarafından barajı bombalamakla tehdit edilmiş, iki ülkenin ilişkileri gergin ve çatışma boyutuna ulaşmıştır. Suudi Arabistan’ın araya girmesi ile gergin ortam sakinleştirilmiştir. İkinci önemli kriz Türkiye’nin 1990’larda Atatürk Barajını doldurma sürecinde yaşanmıştır. Üçüncü kriz ise yine Türkiye’nin aynı havzada Birecik barajının inşasına başlamasında yaşanmıştır. Bu dönemlerde Türkiye ile aşağı kıyıdaş ülkeler olan Suriye ve Irak ile ilişkileri gergin bir boyut kazanmıştır. (1)
Türkiye’nin su potansiyelinin yüzde 35,6’sı sınıraşan sulardan oluşmaktadır ve toplam su potansiyelinin yüzde 28,4’ü Fırat-Dicle havzası sularıdır. (2) Özellikle memba ülke olduğu Fırat-Dicle havzası, Ortadoğu ve dünya gündeminde sık sık yer almaktadır Fırat-Dicle havzasının sularının kullanımına ilişkin olarak kıyıdaş ülkelerin su kaynaklarını temel alan ilişkileri, devletlerin birbiri ile ilişkilerinden ve bölgenin politik durumundan etkilenmektedir.
Ortadoğu’nun bir diğer önemli nehri Şeria (Ürdün) nehri, 1948 yılında İsrail ‘in kurulması ile birilikte bölgede süregelen çatışmada bütünün bir parçası olmuştur. 1967 Arap-İsrail savaşının önemli faktörlerinden de biridir. (3)
Su kaynağının bir silah veya bir hedef olarak kullanılmasına örnek olarak, II. Dünya Savaşı süresince, hidroelektrik üreten barajlar bombalanmıştır. Baraj kapaklarının açılarak aşağı kıyıdaş ülkede büyük tahribatlar yaratmak ve zayıf durumu düşürmek de suyun farklı bir yöntemle silah olarak kullanılmasıdır.1960’larda ABD, Kuzey Vietnam’ın sulama suyu temin sistemini bombalamıştır. 1991 Körfez savaşı süresince her iki tarafta birbirlerinin barajlarını, su iletim sistemlerini ve desalinasyon tesislerini hedef almıştır. (4)
Bölgeyi ve tüm dünyayı etkileyen Körfez krizi dönemine ilişkin bazı kaynaklar Birleşmiş Milletler’in Türkiye’den doğan ve Irak’ın su ihtiyacını karşılayan önemli nehirlerden Fırat nehrinin sularının kesilmesini tartıştığı yer almaktadır ve yine aynı kaynaklarda Türkiye’nin suyu bir silah olarak kullanmadığı da belirtilmektedir. (5)
Son Dönemde Türkiye-Suriye İlişkilerinin Su Politikasına Yansımaları
Suyun hayati bir kaynak olduğu her zaman Türkiye’nin önceliğinde yer almıştır. Bilindiği üzere Ortadoğu’da 2011 yılının başında ortaya çıkan Arap baharı, Mart ayından itibaren Türkiye’nin komşusu Suriye’yi de etkisi altına almıştır. Suriye’de meydana gelen olaylar, iki ülkenin olumlu bir gidişat içinde olan son on yıllık ilişkilerini de olumsuz yönde etkilemiştir. Türkiye, Suriye’ye yaptırım olarak ekonomik yaptırımlar uygulayabileceğini belirtirken, Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu, hem Suriye hem de Irak için önemli olan, Türkiye’den doğan ve Suriye ve Irak’a akan sınıraşan sularda herhangi bir su kısıtlaması yapılmayacağını belirtmiştir.(6)
Kaynaklar
1-A. Çakıroğlu ve M. Eder, “Domestic Concerns and the Water Conflict over the Euphrates- Tigris River Basin”, Middle Eastern Studies, 37,1, 2001, s.67.
2- DSİ, Su ve DSİ, 2009, s. 20.
3-Peter Gleick, “Water and Conflict; Fresh Water Resources and International Security”, International Security, vol.18, no.1, 1993, s.85.
4-Matthew McDonald, “The Environment and Security: The Euphrates River”, Department of Goverment University of Queensland, s.1.
5- Peter Gleick, s.89; Matthew McDonald, s.1.
6- Turkey rules out cutting water flow to Syria‖, 18/11/2011, online at: http://www.todayszaman.com/news-263173-turkey-rules-out-cutting-water-flow-to-syria.html
