Maslow’un Teorisi ve Arap Gençleri

Gül ATMACA, Ortadoğu Araştırmacısı, [email protected]
Psikolojinin önde gelen isimlerinden Abraham Maslow, “İhtiyaçlar Hiyerarşisi Teorisi”ni 1940’lı yılların ortasında ortaya attı. Bunun için çizdiği piramitte, en altta yani temelde fizyolojik ihtiyaçlar (nefes, yiyecek, su, cinsellik, uyku, denge, boşaltım) yer alıyordu. Onun üstünde, güvenlik ihtiyacı (vücut, iş, gelir kaynakları, aile, sağlık, mülkiyet güvenliği) vardı. Piramidin üç sırası daha var ancak onları yazmadan önce, Arap coğrafyasındaki ayaklanmalarda, neden kentli gençlerin başı çektiğine, dolayısıyla konunun Maslow ile ne ilgisi olduğuna bakalım.

Ortadoğu’nun birçok yerinde, özellikle 1950’li yıllardan sonra kırsaldan kente göç hızlandı. Giderek kalabalıklaşan kentlerde gecekondu mahalleleri ve gettolar oluşmaya başladı. Kötü yönetim ve gelir dağılımındaki eşitsizlik yüzünden kentte yaşayanlar arasında derin uçurumlar oluştu. Kırsalda bir tür dayanışma anlamına gelen akrabalık-aşiret bağları kente gelindiğinde zayıflamıştı. Yeni nesil, köyden gelen ilk kuşağın tersine okuma yazma öğrenmiş, okula gidebilmişti ama bu sefer de iş bulamıyorlardı.

Arap coğrafyasında nüfusun yüzde 30’undan fazlası 25 ile 30 yaş arasındaki gençlerden oluşuyor. Onlar, ailelerinden hem daha fazla eğitimliler hem de dünyayı daha iyi izliyorlar. Fakat iş olmayınca aş ta yok aşk ta yok. Maslow’un teorisine uygularsak Arap gençlerin çoğu bugün karnını doyurmak, bir işe sahip olmak gibi en temel ihtiyaçlarını bile karşılayamıyor. Çoğu ailesiyle yaşamak zorunda. Paraları olmadığı için evlenemiyorlar da. Muhafazakâr çevrelerde evlilik dışı ilişkilere pek sıcak bakılmadığı düşünülürse bir başka temel ihtiyaç olan cinsellik de sorunlu hale geliyor.

Yani, bu hareketlerde kentli gençlerin başı çekmesine de şaşırmamak lazım çünkü ne yaparsa yapsın “makus talihini değiştiremeyen” Arap genci, siyasetin de ekonominin de belli zümrelerin tekelinde olduğunu gördü. Bir yerlere gelmesi için ya o zümreden ya da onlarla bağlantılı çevrelerden gelmesi gerekiyordu. Yolsuzlukların sonu gelmiyor, üstelik yolsuz yapanın yanına kâr kalıyordu. Gençler, sosyal medya sayesinde, son olarak ta Wikileaks belgelerinde kendi hükümetleri, kendi liderleri tarafından nasıl aldatıldıklarını gördüler.

Fransız sosyal bilimci Emmanuel Todd, Arap ülkelerinde başlayan büyük değişimi 2007’de Youssef Courbage ile birlikte yazdığı “Durdurulamaz Devrim” kitabıyla önceden kestiren ender insanlardan birisi.⊃1; Alman Der Spiegel Dergisi’nde yayımlanan söyleşide, “bu devrim önlenemezdi, ama ya evrimci bir gelişme gösterecekti ya da bir yanardağ püskürmesi gibi olacaktı” demiş…

Bu arada, Arap ülkelerindeki ayaklanmalarla ilgili akıllara sık gelen sorulardan birisi radikal yönetimlere kapıyı aralayıp aralamayacağı. Bu soruya şimdiden kesin yanıt vermek güç ancak, hareketlerin yapısına bakınca İslami ya da Arap milliyetçisi ideolojilerden çok “daha insani” “daha demokratik” ve “daha eşitlikçi” düzen talebinin dile getirildiğini görüyoruz.

Maslow’a ve “İhtiyaçlar Hiyerarşisi Teorisi”ne dönersek piramidin kalan üç sırası şöyle yükseliyor: Ait olma, sevgi, sevecenlik ihtiyacı(arkadaşlık, aile, cinsel yakınlık); saygınlık ihtiyacı(kendine saygı, güven, başarı, diğerlerinin saygısı,başkalarına saygı); kendini gerçekleştirme ihtiyacı (erdem,yaratıcılık,doğallık,problem çözme,önyargısız olma,gerçeklerin kabulü)

Bir insanın piramidin en üstünde yer alan “kendini gerçekleştirme” noktasına varması için alttaki ihtiyaçlarının giderilmesi gerekir. İş ve aş sorununu çözememiş; bir vatandaş olarak yeterli saygıyı görmeyen, kendisi de sisteme güvenmeyen bir insandan “üst düzey fikirler” beklemek pek gerçekçi olmaz. “Arap Bahar”ının bölgede daha demokratik ve daha eşitlikçi sistemler kurulmasına, dolayısıyla Arap gençliğine bir katkısı olup olmayacağını ise zaman gösterecek…