Hasan Kanbolat, ORSAM Başkanı
Türkmenistan 20 yaşında. Türkmenistan’ın bağımsızlık tarihi 27 Ekim olmasına karşın Türkmenistan’ın Ankara Büyükelçiliği 14 Kasım’da Ankara’da bağımsızlığının 20. yılını kutladı.
Türkmenistan, Sovyetler Birliği’nin en geri cumhuriyetlerinden biri iken son 20 yılda Orta Asya’nın en modern ülkelerinden biri haline gelmiştir. Enerji kaynakları (petrol ve doğal gaz) ülkenin en önemli gelir kalemini oluşturmuş ve ülke düzenli büyümesini 2010 yılında da (yüzde 9) devam ettirmiştir. Türkmenistan, dünyanın dördüncü büyük doğal gaz kaynaklarına sahiptir. BDT ülkeleri içinde Rusya Federasyonu’ndan sonra 7,94 trilyon m3 mevcut ispatlanmış rezervi ile en önemli doğal gaz üreticisidir. İspatlanmış petrol rezervi ise 600 milyon ton’dur. Ülke topraklarında tarıma elverişli alanlarda pamuk yetiştirilmektedir. Türkmenistan, dünyanın 14. en büyük pamuk üreticisidir. Orta Asya’da ise Özbekistan’dan sonra ikinci önemli pamuk üreticisidir. Bunun yanında ülkede modern bir tekstil sanayisi oluşmaktadır.
Türkmenistan’ın başlıca ihracat ürünleri: Petrol, doğalgaz ve madencilik ürünleri (yüzde 81), Tarım ürünleri (yüzde 10), Sanayi ürünleri (yüzde 7). Başlıca ithalat ürünleri: Sanayi ürünleri (yüzde 77), Tarım ürünleri (yüzde 12), Petrol, doğalgaz ve madencilik ürünleri (yüzde 2). İhracatında başlıca ülkeler: Rusya Federasyonu ve Ukrayna (yüzde 51), İran (yüzde 19), Türkiye (yüzde 10 ), Azerbaycan (yüzde 5), Diğer (yüzde 20). İhracatında başlıca ülkeler: Türkiye ( yüzde 17), Çin (yüzde 17), Rusya Federasyonu (yüzde 16), Ukrayna (Yüzde 9), İran (yüzde 7), Birleşik Arap Emirlikleri (yüzde 5), Diğer (yüzde 39).
Kendini ömür boyu devlet başkanı ilan ettiren Niyazov’un (Türkmenbaşı) 21 Aralık 2006’da vefatının ardından 11 Şubat 2007’de yapılan seçimle (oyların yüzde 89’unu alarak) devlet başkanı olan Gurbangulı Berdimuhamedov, eğitim, sağlık, iletişim ve ekonomi olmak üzere birçok alanda reform vaadinde bulunmasına rağmen aradan geçen süre içerisinde ciddi sayılabilecek bir reform gerçekleştirmemiştir. Örneğin, Berdimuhamedov, 19 Şubat Bayrak Bayramı vesilesiyle 18 Şubat 2010 tarihinde toplanan Bakanlar Kurulu’nda yaptığı konuşmada Türkmenistan’da yeni bir siyasi parti kurulabileceğini dile getirmiş, yeni siyasi partilerin oluşturulmasının, Anayasa ile güvence altına alınan hak ve özgürlüklerinin hayata geçirilmesi yolunda yeni bir adım olacağını kaydetmiştir. Ancak, somut adımlar atılmamıştır. Türkmenistan, bağımsızlık sonrası benimsemiş olduğu içi boş tarafsızlık statüsü ise ülkeyi dünyadan tecrit etmek dışında bir şeye yaramamıştır.
Türkmenistan’da somut adımlar ülke ekonomisinin itici gücü olan enerji sektöründen gelmektedir. Aşkabat, Moskova’nın değişen enerji politikaları yüzünden ülkenin sahip olduğu hidrokarbon kaynaklarının nakil güzergahlarını çeşitlendirme gayreti içerisindedir. Rusya Federasyonu Türkmenistan doğal gazını ucuz fiyattan alıp kendi doğal gaz boru hatları üzerinden Avrupa Birliği ülkelerine satıyordu. Ancak, Rusya Federasyonu yeni doğal gaz kaynaklarını devreye soktuğu için kendi doğal gazını satmayı daha avantajlı buluyor. Bu nedenle yıldan yıla Türkmenistan’dan doğal gaz alımını kısıtlıyor. Bu durum, Türkmenistan’ın hem Rusya Federasyonu’na hem de Avrupa Birliği’ne daha fazla yakınlaşmasına neden oluyor. Hazar geçişli doğal gaz boru hattı ile Avrupa pazarlarına doğal gaz sevkedilmesi tartışılırken Çin ile Türkmenistan masaya oturmuştur. Çin ile imzalanan yeni doğalgaz projesi ile Aralık 2009’da Türkmenistan-Çin Doğalgaz Boru Hattı açılmıştır. Türkmenistan-Çin doğalgaz boru hattı ile Çin'e 2010’da 6 milyar, 2011’de 17 milyar, 2012’de 22 milyar, 2013’de 33 milyar, 2014’de 37 milyar ve 2015’de yılda 40 milyar metreküp doğalgaz satılması planlanmaktadır. Ayrıca, Türkmenistan özellikle Çin ile gerçekleştirdiği doğalgaz satış anlaşması sonrası Çin Kalkınma Bankası’ndan temin ettiği yaklaşık 10 Milyar ABD Dolarlık uzun vadeli kredi çerçevesinde doğalgaz sektöründe yeni tesisler kurmaktadır. Bunun yanında, Türkmenistan-İran doğalgaz boru hattının kapasitesi Ocak 2010’da artırılmıştır. Ayrıca, Türkmenistan-Afganistan-Pakistan-Hint Okyanusu (1600 km. uzunluğunda ve 33 milyar m³ kapasiteli) doğalgaz boru hattı gündemdedir.
Türkiye-Türkmenistan ilişkileri son dönemde gerçekleştirilen üst düzey ziyaretlerle yeni bir düzeye erişmiştir. Cumhurbaşkanlarının karşılıklı ziyaretleri sırasında ‘Hükümetlerarası Türk-Türkmen Ekonomik Komisyonu’ oluşturulmuştur. Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu’nun 10-12 Aralık 2010 tarihlerinde gerçekleşen Aşkabat ziyareti sırasında Dışişleri Bakanlıkları arasında 2011-2012 Yıllarına İlişkin İşbirliği Planı imzalanmıştır. Türkiye-Türkmenistan ekonomik ilişkileri ise Türkiye’nin Türkmenistan’da yerleşik müteahhitlik firmaları ile gerçekleştirdiği projeler sayesinde gelişmektedir. Ülkede 400 Türk firması bulunmaktadır. 2010’da iki ülke arasında toplam dış ticaret hacmi 1,5 milyar Dolar olarak gerçekleşmiştir. Türk müteahhitlik firmalarının Orta Asya’da en çok proje üstlendikleri ülke de Türkmenistan’dır. Türkiye ayrıca Türkmenistan’a en fazla yatırım yapan yabancı ülke konumunu korumaktadır. 1980-2010 yılları arasında Kafkasya ve Orta Asya Cumhuriyetlerinden alınan 1500 projenin 800’ü Türkmenistan’da gerçekleştirilmiştir. 36 Milyar Dolar tutarındaki Projelerin yaklaşık yüzde 50’si (20 milyar Dolar) Türkmenistan’da alınan projelerdir.
(Milyon Dolar)
Yıllar
Türkiye’nin Türkmenistan’a İhracatı
Türkiye’nin Türkmenistan’a İthalatı
Denge
Hacim
2008
662
389
273
1.051
2009
945
327
618
1.272
2010
1.139
386
692
1.525
Türkiye, 2011-2012 eğitim-öğretim yılında Türkmenistan’a 100 adet yüksek öğrenim bursu tahsis etmiştir. Türkmenistan'da, Milli Eğitim Bakanlığına bağlı 1 Anadolu Lisesi, 1 İlköğretim Okulu, 1 Türkiye Türkçesi Eğitim Öğretim Merkezi (TÖMER) ve 1 Yaygın Mesleki Eğitim Merkezi (YAMEM) faaliyet göstermektedir. Ancak, Ağustos 2011’de özel Türk Okulları kapatılmıştır. Bu kapatma kararının altında FSB’nin Orta Asya biriminin etkisi olduğu iddia edilmektedir.
Türkmenistan, 2000-2010 dönemini kapsayan Sovyet tarzı bir “Sosyal ve Ekonomik Dönüşüm Stratejisi” uygulamıştır. 2003 yılında bu stratejiye 2020 yılına kadar olan dönemi de içine alan yeni bir uzun vadeli kalkınma programını eklenmiştir. Bu stratejiye göre ithal ikamesine dayalı hedefler belirlenmiştir. Nitekim Türkmenistan, 2011 yılında 7 Milyar ABD Dolarlık 120 kapsamlı projenin temelini atmıştır. Söz konusu projeler, konut, okul, alışveriş merkezi, hastane, kamu idari binaları, şehir su ve kanalizasyon sisteminin yenilenmesi, şehirlerarası yolların uluslararası standartlarda inşası, otoyol köprülerinin yapımı, havaalanlarının yenilenmesi, yeni üretim tesislerinin kurulması, Avaza Milli Turizm Bölgesi’nde yeni otellerin kurulması, Hazar Denizi’nde gemi sektörünün geliştirilmesi, yeni tersaneler kurulması, Türkmenbaşı limanının yenilenmesini kapsamaktadır.
Görünen o ki Türkmenistan’da tarafsızlık statüsü içi daha da boşaltılarak devam edecektir. Rusya Federasyonu’nun öncülüğünde oluşturulan Gümrük Birliği’ne katınılmayacaktır. Ancak, BDT (Bağımsız Devletler Topluluğu) ile daha fazla bütünleşilecektir. Bu bütünleşmenin “Avrasya Birliği”ne katılıma neden olacağı ise beklenilmemektedir.
Türkmenistan’ın bütün yıldönümlerini mutlulukla karşılamasını dilerim.
