Bilgay Duman, ORSAM Ortadoğu Uzmanı
10-20 Kasım 2012 tarihleri arasında yeni bir saha çalışması için ORSAM’ın dört kişilik uzman ekibiyle Irak’ta çalışmalar yapmıştır. Irak’taki son duruma ilişkin gözlemler yapma imkanı bulmuştur. Bu kapsamda ORSAM Ortadoğu Uzmanı Bilgay Duman ve ORSAM Su Araştırmaları Programı Uzmanı Dr. Seyfi Kılıç, Süleymaniye ve Kifri, Diyala/Karatepe, Selehattin/Tuzhurmatu, Kerkük ve Erbil’de çalışmalar yapmıştır. Bu yazıda Bilgay Duman’ın Süleymaniye ve Kifri gözlemlerine yer verilmiştir.
Süleymaniye Gözlemleri
Irak Kürt Bölgesel Yönetimi’nin (IKBY) kontrolündeki (aslında Celal Talabani’nin başkanlığındaki Kürdistan Yurtseverler Birliği-KYB demek daha yerinde olur) Süleymaniye’ye Türk Hava Yollarına (THY) ait tarifeli seferle gece yerel saatle (Irak Türkiye’den 1 saat ileride) 3:45’te havalimanına iniş yaptık. Süleymaniye’nin üzerinde bir tur attıktan sonra tam kapasiteyle inen uçakta Iraklı ağırlıklı olmak üzere Türk ve yabancı ülke vatandaşlarının fazlalığı da dikkat çekmiştir. Şehre kuşbakışı bakıldığında şehrin ışıkları oldukça canlı bir görüntü veriyor. Ancak Süleymaniye’nin dağınık bir şehir yapısına sahip olduğu ışık kümelerinin fazlalığından belli oluyor. “Süleymaniye Uluslararası Havalimanı” dendiğinde büyük bir kompleksle karşılaşacağınızı düşünüyorsunuz. Uçağın kapısından çıkar çıkmaz bu düşüncenizden kesinlikle vazgeçiyorsunuz. Süleymaniye Uluslararası Havalimanı, bir Türk firması olan AGE İnşaat ve Ticaret A.Ş. tarafından yapılmış. Yapımı için ilk taş 29 Kasım 2003’te konmuş, ancak AGE İnşaat, 20 Nisan 2004’te başladığı çalışmalarını, 15 Haziran 2005’te “anahtar teslim” olarak bitirmiş. Yani bir yıla yakın bir sürede tamamlanmış. Bu aslında IKBY’deki hızlı gelişimin de bir göstergesi. 7 ülkeden uçuş var. THY haftada 4 gün İstanbul’dan Süleymaniye’ye uçuyor. Aynı zamanda Türk özel havayolu şirketleri Atlasjet ve Pegasus’un da uçuşları var.
Apron ile pasaport kontrolünün yapıldığı alanın arası en fazla 50 metre. Pasaport kontrolünün yapıldığı alan oldukça dar. Bu yüzden pasaport kontrolünün yapıldığı alana sığmayan yolcuların bir kısmı dışarıda beklemek zorunda kalıyor. Pasaport kontrolü, parmak izi, göz tarama gibi son teknoloji ürünü araçlarla yapılıyor.
IKBY ve Irak merkezi hükümeti arasındaki çekişmeye pasaport kontrolü sırasında da şahit oluyoruz. Yabancı ülke vatandaşları IKBY’deki havaalanlarında aldığı vizelerle IKBY’ye bağlı vilayetlerde (Erbil, Süleymaniye ve Duhok) rahatça dolaşabiliyor. Aynı zamanda daha önce IKBY’den alınan vizeyle Irak’ın diğer kentlerine gittiğinizde de pek fazla sorunla karşılaşmıyordunuz. Ancak bir süredir bu durum değişti. IKBY dışındaki Irak’ın diğer vilayetlerinde dolaşabilmeniz için Irak merkezi hükümetinin verdiği vizeye ihtiyacınız var. Yani Irak’ın herhangi bir büyükelçiliğinden ya da Bağdat Havaalanından vize almadan IKBY dışındaki bölgelere gitmek isterseniz sorunla karşılaşabiliyorsunuz. Bu yüzden Irak’a gitmeden önce biz de Ankara’daki Irak Büyükelçiliğinden vize alarak yola çıktık. Ancak Süleymaniye’den giriş yaparken Irak Büyükelçiliğinden aldığımız vize de sorun yarattı. Pasaport kontrolündeki güvenlik yetkilileri “Bağdat vizesi” olarak adlandırılan Irak Büyükelçiliğinden alınan vizeyle neden Süleymaniye’ye giriş yaptığımızı sordu. IKBY’nin de Süleymaniye ya da Erbil’e girilecekse IKBY vizesinin kullanılmasını istediğine yönelik bir algı oluşturuyor. Yaklaşık 20 dakikalık pasaport kontrolünde beklememizin ardından Süleymaniye’ye giriş yapabildik. Süleymaniye’de bu sorunu anlattığımız kişilerden Kurban Bayramı’nın ikinci günü IKBY’den aldıkların vizeyle Kerkük’te bulunan 13 Türk mühendisin “Irak’a yasadışı giriş yaptıkları” gerekçesiyle tutuklandıklarını öğrendik. Bunun sadece Türk vatandaşlarına değil diğer ülke vatandaşlarına da uygulandığı söyleniyor. Bu ayrım gittikçe de derinleşecek gibi gözüküyor.
Daha önce Süleymaniye ve Erbil’i pek çok kez ziyaret etmiş olmam nedeniyle daha önceki yıllara göre kıyaslama yapabilme imkanına sahibim. Bu yüzden Süleymaniye’deki gelişme de net bir biçimde kendini gösteriyor. Büyük otel ve iş merkezleri inşaatları şehrin her noktasından yükseliyor. Şehirde ciddi bir hareketlilik var. Bununla birlikte KYB’nin şehirde hakim olması sebebiyle sosyal ve toplumsal yapının daha modern olduğunu hem görüyor hem hissediyorsunuz. Erbil’deki muhafazakar yapı burada yok. Bu da KDP ve KYB arasındaki ideolojik farktan kaynaklanıyor. Ancak halen olağanüstü bir ortam olduğunu söylemek mümkün. Çok sayıda güvenlik gücünü cadde ve sokaklarda görmek mümkün. Bilindiği gibi 2011’de Arap Ayaklanmalarıyla birlikte Süleymaniye’de de halk ayaklanmış ve büyük olaylar çıkmıştı. Aynı zamanda Süleymaniye, Suriye olaylarından sonra da Suriye Kürtleri’nin toplanma üssü haline gelmiş. Her ne kadar Barzani Suriye Kürt hareketine öncülük etmeye çalışsa da Talabani’nin daha etkin olduğu biliniyor. Suriye Kürtleri ve Talabani arasında tarihi bir dayanışma var. Zaten Suriye Kürt muhalefeti de neredeyse bütün bürolarını Süleymaniye’de açmış. Bu büroların KYB tarafından verildiği, giderlerinin de KYB tarafından sağlandığı söyleniyor.
Kifri Gözlemleri
Süleymaniye’den sonra Kifri’ye doğru gitmek üzere yola çıkıyoruz. Süleymaniye’den çıktığınızda Kifri’ye giderken, Irak’taki en güzel doğa görüntüleriyle karşılaşabilirsiniz. Dağlık ve tepelik bir bölgenin arasından geçerken Dicle Nehri’nin bir kolu olan Diyala Nehri üzerine kurulu Derbendikan Barajı Gölü bu bölgeyi güzelleştiriyor. Derbendikan’ın girişinde bir tabela dikkatimizi çekiyor. Tabela üzerinde çeşitli silah ve bombaların resimleri var. Bunların ne olduğu sorduğumuzda 1980-88 yılları arasında Irak-İran arasında yapılan savaş bu bölgelerde yaşanmış ve halen bu savaşa ilişkin kalıntılara rastlandığı söyleniyor. Bu nedenle böyle bir tabelanın asılması gereği hissedilmiş. Derbendikan’ı geçtikten sonra birkaç küçük köyün ardından Kalar geliyor. Kalar, Süleymaniye’yi kontrol eden KYB’nin yeni gözdesi. KDP (Barzani) ve KYB (Talabani) arasındaki anlaşma itibariyle IKBY’ye yönetim aslında fiili olarak bölünmüş durumda. IKBY’ye bağlı 3 vilayetin 2’si (Erbil ve Duhok) KDP kontrolü altındayken, sadece Süleymaniye’nin KYB tarafından kontrol edilmesi, KYB’yi rahatsız ediyor. Bu yüzden KYB yeni bir vilayet yaratma peşinde. Bunun için de Kalar’ı merkez seçmiş. Yeni kurulacak olan vilayetin ismi “Germiyan” olarak belirlenmiş. Kalar’da “Germiyan Vilayet İdaresi” kurulmuş durumda. Diyala’ya bağlı olan ve “ihtilaflı bölgeler” olarak anılan Kifri ve Hanekin’i de içerisine alacak şekilde Kalar’ın vilayet merkezi olduğu bir “Germiyan Vilayeti” oluşturulmaya çalışılıyor. Bu nedenle Kalar’a KYB tarafından ciddi bir yatırım yapıldığı söyleniyor. Örneğin Kalar’ın güney çıkışında “Yeni Kalar Şehir Projesi” başlamış. Bu alanda yeni konutların ve sosyal yaşam alanlarının yapılması planlanıyor. Henüz inşaat başlamış olsa da projenin yapılacağı alanın etrafı çevrilmiş ve “Yeni Kalar Şehir Projesi” yazan reklam tabelaları asılmış. Bu bölgede Kalar Şehir Stadı da var. Şehir stadının koltukları üzerin “Sherwana” yazıyor. Bunun Kalar’ın eski adı olduğunu öğreniyoruz. Kalar’ın çok eski bir yerleşim yeri olduğu biliniyor. Kalar’daki “Sherwana Kalesi” 1734 yılında yaptırılmış. Kalar’ın bu özelliğinden dolayı vilayet merkezi olarak seçildiği söyleniyor.
Kalar’dan sonra birkaç küçük köyün ardından Kifri’ye ulaşıyoruz. Kifri nüfusunun 1991 öncesinde büyük çoğunluğunu Türkmenlerin oluşturduğu biliniyor. Ancak şimdi Türkmenler azınlıkta kalmış durumda. Kifri’nin Osmanlı Devleti zamanındaki ismi “Salahiye”. 1918’deki İngiliz işgalinden sonra Kifri adı verilmiş. 1976’ya kadar Kerkük’e bağlı olan Kifri, Saddam Hüseyin rejimi tarafından alınan bir karar doğrultusunda Diyala’ya bağlanmış. Kifri halen Diyala vilayeti sınırları içerisinde. Ancak Süleymaniye’nin kontrolü altında ve Süleymaniye’nin bir ilçesi olarak görülüyor. İdari olarak da Süleymaniye’yle ilişki içerisinde. Yani tamamen IKBY’nin idari kurumlarınca yönetiliyor. Okullardan hastanelere kadar bütün kurumlar IKBY’ye bağlı. Kifri’de Türk mallarına olan ilginin yoğun olduğunu öğreniyoruz. IKBY Sağlık Bakanlığı da bazı İran mallarının IKBY’ye girmesini yasaklamış. Süleymaniye, Irak’ın İran sınırında ve Süleymaniye sınırında 4 bölgeden İran’a geçiş var. Bu bölgeden giren malların denetimsiz olması sebebiyle yasaklandığı söyleniyor. IKBY Sağlık Bakanlığı Hanekin’den Kalar’a kadar denetim noktaları kurmuş ve İran’dan giren malları denetliyor. Kifri de Hanekin-Kalar arasında yer alıyor. Bu yüzde Kifri’de de sıkı kontrol olduğunu öğreniyoruz. Denetimsiz ve sağlıksız olan malların yakıldığı ifade ediliyor. IKBY’de Türk mallarının tercih edilmesi konusunda bildiriler dağıtıldığı söyleniyor.
Kifri’de Türkmen nüfusun azınlıkta kalmasına rağmen, Türkmence eğitimin yapıldığı nadir ilçelerden. Aslında Kifri, 1993 yılında ilk Türkmen okulunun açıldığı yer. 1993’te Karaoğlan İlkokulu’ndan sonra Doğan Lisesi de açılıyor. Bu okullarda bütün dersler Türkçe. Sadece Kürtçe, Arapça, İngilizce gibi dil dersleri veriliyor. Ancak okulların durumu son derece kötü. IKBY tarafından ihmal edildiği belli. Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı ile Irak Türkmen Cephesi’nin yardımlarıyla ayakta duruyor. Öğretmenlerin kişisel çabalarını da unutmamak gerekiyor. Okulların eksikleri öğretmenlerin kişisel gayretleriyle giderilmeye çalışılıyor. Örneğin okullara bütün kitaplar ulaştırılmıyor. Ders esnasında öğretmenler çeviri yaparak ders anlatıyor. Bu okulların yanı sıra bir de Goncagül Anaokulu var. Bu okulda Kürt ve Türkmen öğrenciler birlikte eğitim alıyor. Tüm öğrencilerin birlikte Türkmence ve Kürtçe şarkılar söylemesi bölge halkının birlikteliğini gösteriyor. Ancak bu birlikteliği yönetim ve siyaset kademesinde görmek mümkün değil. Irak merkezi hükümetinde olduğu gibi IKBY’de de Türkmenler hak ettikleri değeri görmüyor ve sistemden dışlanıyor. Türkiye ve IKBY arasındaki ilişkilerin gelişmeye başlamasının ardından Türkmenler biraz daha rahatlama sağlamışsa da fiili bir kazanım elde edememiş. Demokratik değerleri her platformda dile getiren IKBY yetkilileri her halka eşit hizmet götürme konusunda daha sorumlu davranmalı. Yoksa büyük gelişimi eksik kalabilir.
