Türkiye ile Irak arasında 1973 yılında imzalanan Ham Petrol Boru Hattı Anlaşması, dönemin jeopolitik dengeleri doğrultusunda şekillenen ve iki ülke arasındaki enerji ilişkilerinin temelini oluşturan bir çerçeve niteliği taşımaktadır. Kerkük’ten başlayarak Türkiye’nin Ceyhan limanına ulaşan bu hat sadece enerji taşımacılığı açısından değil aynı zamanda Irak’ın Basra haricindeki en önemli dünya pazarlarına erişim noktası olmuştur. Boru hattı, Türkiye’nin enerji transit merkezi kimliği bakımından da stratejik öneme sahip olmuştur. Anlaşma, zaman içerisinde 1980’li ve 1990’lı yıllarda yapılan ek protokollerle geliştirilmiş ancak Irak’taki iç savaş, ambargolar ve yönetim değişiklikleri nedeniyle işleyişte sorunlar yaşamıştır.
21 Temmuz 2025 tarihinde yayımlanan ve 10113 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Türkiye, bu anlaşmadan tek taraflı olarak çekilme kararı almıştır. İlgili anlaşmanın geçerliliği 27 Temmuz 2026 tarihi itibarıyla sona erecektir. Söz konusu karar yalnızca mevcut boru hattı işletme yapısının değil genel enerji ilişkilerinin de yeniden tanımlanması açısından da bir dönüm noktası olarak değerlendirilebilir. Türkiye’nin bu hamlesi, geçmişe dayalı sınırlı bir çerçevenin ötesine geçilmesi beklentisini yansıtmaktadır. Ayrıca mevcut koşullarda daha kapsamlı, esnek ve çok taraflı iş birliklerine dayanan yeni bir enerji anlaşmasına duyulan ihtiyacı da ortaya koymaktadır.
Bu bağlamda Türkiye tarafından Irak’a iletilen yeni anlaşma taslağı sadece ham petrol taşımacılığını düzenlemeyi amaçlamayacaktır. Buna ek olarak doğal gaz, petrokimya ve elektrik gibi alanları da kapsayarak iki ülke arasındaki enerji ilişkilerini çok boyutlu ve stratejik bir düzleme taşımayı hedeflemektedir. Dolayısıyla Türkiye’nin anlaşmadan çekilme kararı, yapısal dönüşüm ve yeniden daha kapsamlı bir iş birliği süreci olarak okunabilir.
Yeni Kapsam ve Yeni Hedefler
Türkiye’nin 21 Temmuz 2025 tarihinde Irak Petrol Bakanlığına ilettiği yeni enerji anlaşması taslağı yalnızca bir boru hattı işletme protokolü olarak değerlendirilmemiştir. Taslak, kapsamlı ve çok boyutlu bir enerji iş birliği vizyonunu yansıtmaktadır. Söz konusu taslak, ham petrol taşımacılığına ek olarak doğal gaz, petrokimya ve elektrik gibi alanları içermektedir. Bu durum, Türkiye’nin enerji politikalarında artan çeşitlilik ve esneklik anlayışı ile uyumlu bir görüntü oluşturmaktadır. Irak açısından ise enerji ihracat altyapısının modernizasyonu ve çeşitlendirilmesi yönünde bir fırsat sunabilir.
Taslak anlaşma, mevcut Kerkük-Ceyhan petrol boru hattının ötesine geçmeyi amaçlayabilir. Irak Kürt Bölgesel Yönetimi’nin (IKBY) petrol ve potansiyel doğal gaz rezervlerinin uluslararası piyasalara taşınması, Irak’ın üretim-tüketim dengesinin yeniden yapılandırılması ve Türkiye’nin enerji geçiş ülkesi olarak rolünü güçlendirmesi, bu taslağın stratejik hedefleri arasında yer alacağı söylenebilir. Petrokimya ve elektrik alanları ise enerji zincirinin sadece üretim ve iletimle sınırlı kalmayacağını, sanayi iş birliği ve enerji ticaretinin yeni boyutlar kazanabileceğini göstermektedir.
Türkiye’nin bu hamlesi, 1973 tarihli sınırlı boru hattı anlaşmasının aşılmasını ve enerji alanında daha bütüncül, esnek ve karşılıklı iş birliğini artıran bir çerçevenin inşa edilmesini hedeflemektedir. Bu yönüyle taslak sadece teknik değil aynı zamanda diplomatik ve ekonomik olarak da stratejik bir adım niteliğindedir. Bu fırsatlara rağmen yeni anlaşmanın geleceği, Türkiye ve Irak arasındaki ikili teknik görüşmelerin ötesinde Bağdat-Erbil ilişkilerinin seyrine ve Irak’ın iç siyasi dengelerine doğrudan bağlı olacaktır.
Bağdat-Erbil Enerji Meseleleri
Bağdat ile Erbil arasındaki enerji politikası kaynaklı temel sorun, petrol ve doğal gaz gelirlerinin paylaşımı ve bu kaynakların kim tarafından hangi yetkiyle ihraç edileceği meselesinde yoğunlaşmaktadır. IKBY, 2007’de kendi petrol ve gaz yasasını yapmış ve merkezî hükûmetin onayı olmadan uluslararası enerji şirketleriyle üretim anlaşmaları imzalamıştır. Bu durum Bağdat tarafından anayasanın ihlali olarak değerlendirilmiş ve anayasanın 112. maddesi çerçevesinde petrol ve gaz sektörünün federal hükûmet tarafından yönetilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Buna karşılık Erbil, anayasanın 115. maddesini referans alarak federe bölgelerde federe yasaların üstünlüğünü savunmuş ve bu çerçevede enerji ihracatının kendi yetki alanında olduğunu iddia etmiştir.
Irak Federal Yüksek Mahkemesi (IFYM), 16 Şubat 2022 tarihinde IKBY’nin 2007 tarihli Petrol ve Doğal Gaz Yasasını, anayasaya aykırı olduğu gerekçesiyle yok hükmünde saymıştır. Bu mahkeme kararı ile IKBY’nin sağlamaya çalıştığı sürdürülebilir enerji politikaları sonuçsuz kalmıştır. IKBY’nin enerji politikalarının sürdürülebilirliğini zorlaştıran bir diğer temel unsur ise kendi iç yapısındaki yapısal kırılganlıklardır. Petrol gelirlerine bağımlı, klasik bir “rant ekonomisi” modeliyle hareket eden IKBY, kamu bütçesinin büyük kısmını maaş ödemelerine ayırmakta ve uzun vadeli kalkınma hedeflerini ikinci planda bırakmaktadır. Bu durum hem dış yatırımcıların güvenini zedelemekte hem de Erbil’in Bağdat ile yürüttüğü enerji müzakerelerinde daha kırılgan bir pozisyonda yer almasına neden olmaktadır.
Anlaşmayı Etkileyebilecek Irak İç Dinamikleri
Bağdat ile Erbil arasında uzun süredir devam eden bütçe krizine ilişkin önemli bir uzlaşı, Temmuz 2025 itibarıyla sağlanmış ve Bağdat yönetimi, 24 Temmuz 2025 tarihinde, 85 gündür maaş alamayan IKBY kamu çalışanları ve emeklileri için 974,8 milyar Irak dinarı (yaklaşık 744 milyon ABD doları) tutarında bir bütçe payı göndermiştir. Bu ödeme yalnızca teknik bir gelişmenin ötesinde IKBY’nin petrol ve petrol dışı gelirlerini Bağdat ile paylaşmayı kabul etmesi karşılığında mümkün olmuştur. Dolayısıyla söz konusu anlaşma, bir yandan memur maaşları konusundaki krize geçici bir çözüm sunarken diğer yandan IKBY’nin tek taraflı mali yönetim kapasitesini sınırlandırmış ve Bağdat’ın mali denetim yetisini güçlendirmiştir. Buna rağmen bir uzlaşıya varılması, Irak’taki hidrokarbon meselesinin çözüme ulaşılabilmesi için kritik bir eşiğin aşılması olarak yorumlanabilir.
Bu gelişmelerin arka planında Irak enerji sektörüne yön verecek en kritik eksikliklerden biri olan hidrokarbon yasasının hâlâ çıkarılamamış olması yatmaktadır. 2005 Anayasası’nda yer alan muğlak hükümler nedeniyle Bağdat ve Erbil arasında yetki alanları netleşmemiştir. Bu da mahkemeler aracılığıyla çözülen ancak siyasallaşan yeni krizlere neden olmuştur. IFYM’nin 2022 tarihli kararıyla Erbil’in 2007 tarihli petrol yasası yok hükmünde sayılmış olsa da kalıcı ve tartışmasız bir çözümün yolu ancak kapsamlı bir hidrokarbon yasasıyla açılabilir. Türkiye ve Irak arasında kapsamlı, doğal gazdan elektriğe kadar birçok başlığı kapsayan bir enerji anlaşmasının gündeme gelmesi, bu yasanın çıkmasını daha da acil hâle getirmektedir. Zira böyle bir anlaşma, Irak iç hukukunda Erbil’in itirazlarıyla karşılaşmaması için Bağdat-Erbil enerji yetki sınırlarının kurumsal teminat altına alınmasını gerektirmektedir.
Irak’ın iç siyasetindeki önemli bir diğer dinamik ise 11 Kasım 2025 tarihinde yapılması planlanan parlamento seçimleridir. Mevcut Başbakan Muhammed Şiya es-Sudani’nin liderliğinde ikinci bir hükûmet kurulması olasılığı bulunsa da seçimlerin ortaya çıkaracağı tablo farklı koalisyon seçeneklerini de gündeme taşıyabilir. Bu bağlamda Bağdat ve Erbil, seçim sürecine yaklaşırken daha esnek bir tutum sergileyebilir. Çünkü seçimlerin ardından kurulacak yeni hükûmetin parlamentodan güvenoyu alabilmesi için seçimleri kazanan Kürt milletvekillerinin desteği gerekecektir.
Türkiye açısından ise Sudani’nin ikinci kez hükûmeti kuramadığı durumda ortaya çıkacak hükümet değişikliği ya da hükûmetin kurulamadığı bir belirsizlik ortamı, hâlihazırda oluşturulan iş birliği ivmesinin sürdürülmesinin önündeki temel sınamalardan birisi olabilir. Ancak Türkiye-Irak ilişkilerinin “kazan-kazan” temelli bir zemine sahip olarak gelişmesi, tarafları iç belirsizliklere rağmen yapıcı bir zeminde buluşturabilir.
