Yurdanur Kuşcu, Abant İzzet Baysal Üniversitesi U.İ.B. Yüksek Lisans Öğrencisi
Ortadoğu ve Kuzey Afrika’yı etkisi altına alan ve dalga dalga yayılan halk hareketlerinin nasıl sonuçlanacağı, hangi ülkeleri etkileyeceği sürecin başından beri en merak edilen sorular oldu. Otoriter rejimle yönetilen bütün bölge devletleri olayları tedirgin bir şekilde takip etti ve etmeye de devam ediyor. Tedirgin yönetimler arasında bulunan Suudi Arabistan, uluslararası alanda ayaklanmaların sıçrama olasılığından en çok korkulan ülke oldu diyebiliriz. Özellikle olayların Libya’ya sıçramasından sonra petrol fiyatlarında meydana gelen artış, dünyanın en büyük petrol ihracatçısı durumundaki Suudi Arabistan’ın petrol üretimini artırması ile belli ölçüde dizginlendi.[i]Küresel ekonomide büyük öneme sahip olan petrol fiyatlarının “Suudi Yönetiminin Bekasına” bağlı olduğu bu günlerde ülkenin istikrarına yönelik korkular üst seviyelere çıktı. Bu dönemde ülke içinde ve dışında bulunan bazı muhalif Suudiler reform taleplerini daha belirgin bir şekilde dillendirmeye başladılar. Suudi Arabistan’daki Muhalif Gruplar Muhalif seslere iltimas gösterilmeyen Suudi Arabistan’da baskılara rağmen (ülke içinde ve dışında) muhalif olarak adlandırılabilecek birkaç grup bulunmaktadır. Genel olarak bakıldığında bu muhalif gruplar; Şiiler, Liberaller ve dini muhalifler olarak sınıflandırılabilir.[ii] Suudi Arabistan devletinde mezhepsel bir bütünlük olmamasına rağmen ülkenin siyasal ve sosyal hayatında tamamen Vahabilik etkindir. Bu durum, ülke nüfusunun -15’ini oluşturan Şiiler açısından, ülkenin kuruluşundan bu yana önemli sorunlar yaratmıştır. Şii’ler, rejime yönelik söylem, hareket ve reform talepleriyle Ülke modern tarihinde zaman zaman öne çıkmışlardır. [iii] Bunların dışında Salman Al-Awde ve Safar El-Hawali’nin başını çektiği Sahwa akımı doksanlardaki reform talepleriyle muhalif bir ses olarak ortaya çıkmıştır. Hareketin önde gelen isimlerinden Salman Al-Awde 1994’de tutuklanmış, 1999’da serbest bırakılmıştır. [iv] Şuanda ise Salman Al- Awde; Sefer el-Hawali, Dr. Muhammed Mesari, Nasr El-Amr gibi selefi âlimlerle birlikte Suudi Arabistan’daki reformist muhalifler arasında yer almaktadır. [v] 1994’e kadar Kral Suud üniversitesinde profesör olan ve doksanlarda katıldığı reform hareketleri sonucu tutuklanan Saad al-Faqih ise serbest bırakıldıktan sonra Londra’da Meşru Haklar Savunma Komitesi’nin (CDLR) yöneticisi, Suudi Muhalefet grubunun lideri olmuştur. Daha sonra Arabistan İslami Reform Hareketini (MIRA) kuran Faqih, Suudi yönetimine yönelik en ciddi muhalefet olarak değerlendirilmektedir.[vi] Resmi olarak hiçbir siyasi partiye izin verilmeyen ülkede yeraltında faaliyet gösteren “Arap Sosyalist Partisi”, Suudi Arabistan Komünist Partisi” ve Suudi Arabistan Yeşil Parti” adında birkaç parti de bulunmaktadır. Meşru Haklar Savunma Komitesi (MIRA), gibi bu partilerde ülkede yasaklıdır. [vii] Nisan Ayına Kadar Düzenlenen Gösteriler ve Temel Talepler: Bölgede yaşanan bu süreçte Suudi Arabistan yönetimi de çeşitli gösterilerle karşı karşıya kalmıştır. Gösterilerde özellikle ülkenin doğusunda yaşayan Şii’lerin ön plana çıktığı gözlense de ülke içi ve dışında ki bazı Sünni muhalif gruplarda çeşitli taleplerde bulunmuşlardır. Altmışlı yıllarda yönetime karşı başkaldırı planları yaptığı yönünde çıkan haberlerin ardından sürgüne gönderilen Prens Talal geçtiğimiz şubat ayında Kral Abdullah’a reformlara hız vermesi çağrısında bulunmuştur.[viii] Ayrıca yüzden fazla akademisyen ve aktivist de Anayasal Monarşi taleplerini dile getirdikleri bir dilekçe hazırlamışlardır.[ix] Dilekçede ayrıca; Şura meclisinin seçimle oluşturulması, başbakanlık makamının kraldan ayrılması, yargıda reform ve iyileştirme yapılarak yargıya bağımsızlığın kazandırılması, yolsuzlukla mücadele, gençlerin sorunlarına çözüm bulunması, siyasi tutukluların serbest bırakılması, ifade özgürlüğünün sağlanması ve sivil toplum örgütlerinin kurulmasının teşvik edilmesi gibi talepler de dile getirmiştir.[x] Şubat ayında ise bölgedeki süreçten cesaret alarak muhalifler tarafından “İslami ümmet” adı altında bir parti de kurulmaya çalışılmıştır. Kurucuları tarafından; seçim yapılması, hükümet kararlarında daha fazla şeffaflık ve bağımsız yargı gibi talepler dile getirilmiştir.[xi] Ancak partiyi kurmaya çalışanlardan bazıları gözaltına alınmış ve girişim başarısızlıkla sonuçlanmıştır.[xii] Yönetime karşı zaman zaman ayaklanan Şiiler ise yaşadığımız bu süreçte dini ve sosyal anlamda eşitlik, anayasal monarşi, tutukluların serbest bırakılması gibi taleplerde bulunmuşlardır. Tüm bu reform talepleri ve ayaklanmaların bölgede tırmanışa geçmesiyle birlikte ülke dışında tedavi gören Suudi Arabistan Kralı Abdullah Bin Abdülaziz 23 Şubatta ülkesine dönmüş ve konut, sosyal güvenlik ve eğitim hizmetlerinin iyileştirilmesi için 36 milyar dolarlık bir harcama emri vermiştir.[xiii] Ayrıca, sayıları 50.000’i bulan kamu görevlilerine kalıcı iş sözleşmesi sunulması ve devlet memurlarına ’lik maaş zammı yapılması da bu ekonomik destek paketinin yer almıştır.[xiv] Kral Abdullah’ın açıkladığı ekonomik yardım paketi muhalefet üzerinde çok etkili olmamış, El Katif, El Hufuf ve Avvamiya kentlerinde Martın ilk haftasında siyasi tutukluların serbest bırakılması için yüzlerce kişinin katıldığı gösteriler yapılmıştır. Şiilerin yoğun olarak yaşadığı petrol zengini doğu bölgesinde yapılan bu gösterilerde özellikle, bir vaaz sırasında ülkede anayasal monarşiye geçilmesi gerektiğini söyleyen ve Şubat ayında gözaltına alınan Şii din adamı Tevfik El- Ömer’in serbest bırakılması talep edilmiştir[xv] . Gösterilerde, özellikle üzerinde durulan isim olan Şii din adamı Tevfik El- Ömer 6 Martta serbest bırakılmıştır.[xvi] Bu küçük çaplı protestoların ardından gösterilerin yasaklandığı ülkede, Dış işleri bakanı Suud El Faysal bir basın toplantısında yaptığı açıklamada din adamlarının “Kurana ve Peygamberin yoluna aykırı olduğu için protesto gösterilerine onay vermediklerini” söylemiştir.[xvii] Fakat yasağa rağmen gösteriler devam etmiştir. Katif kentinde Şiiler tarafından “özgürlük istiyoruz” sloganlarıyla gösteri yapılmıştır.[xviii] 10 Martta yine Katif’te gerçekleştirilen gösterilerde göstericiler, yine tutukluların serbest bırakılmasını talep etmiştir.[xix] Suudi Arabistan’da internet üzerinden yürütülen kampanyada 11 Mart “Öfke günü” ilan edilmiştir. İnternet üzerinden sayfanın 30 bin kadar takipçisi olmasına rağmen yönetimin gösteriye katılacaklar hakkında işlem yapılacağını açıklaması, polis tarafından sıkı tedbirler alması sebebiyle “Öfke Günü” beklendiği gibi olmamıştır. [xx] Sadece ülkenin doğu illerinde bazı küçük gösteriler düzenlenmiş, göstericiler tarafından siyasi reform talep edilmiştir.[xxi] Ayrıca bu gösterilerde “unutulmuş mahkûmların” serbest bırakılması da göstericilerin talepleri arasında yer almıştır.[xxii] Ülke içinde bunlar yaşanırken Bahreyn’de Şiilerin yönetime karşı ayaklanması, ülkesinde ki Şii azınlık sebebiyle Suudi Arabistan’ı soruna müdahil olmaya itmiştir. 14 Martta Suudi Arabistan Bahreyn’e 1000 kadar asker göndermiştir.[xxiii] Daha öncede Yemen’deki huti ayaklanmasına karşı Yemen hükümetine destek veren Suudi Arabistan’ın Bahreyn’e asker göndermesi ülkesi içindeki ve Bahreyn’deki Şiiler tarafından tepkiyle karşılanmıştır.[xxiv] Suudilerin Bahreyn’e asker göndermesine tepki gösteren bir diğer taraf olan İran’da ise Suudi Arabistan aleyhine gösteri düzenlenmiştir. Suudi yetkilileri bu olaylarda Suudi Konsolosluğuna saldırıldığını belirtmiş ve İran yönetimine resmi protestosunu iletmiştir.[xxv] Bölgesinde gerçekleşen olaylar ve ülkesinde devam eden gösterilerin etkisiyle Kral Abdullah’ın, 18 Martta televizyonda yaptığı konuşmasında halka ve güvenlik güçlerine ülkesinin istikrarına destek verdikleri için teşekkür etmesinin ardından haber spikeri asgari ücretlerin artması, nakit para ödülleri ve yolsuzlukla mücadeleye ilişkin maddeleri içeren bir dizi kararname okumuştur. Kararnamede; Gelecek Hicri yılbaşından itibaren geçerli olmak üzere iş arayanlara, iş buluncaya kadar aylık 2000 SAR’ın (yaklaşık 533 ABD Doları) ödeneceği, vatandaşların konut temini açısından 500.000 konut inşası için bütçeden 250 milyar SAR’ın (yaklaşık 67 milyar ABD Doları) tahsis edileceği, Emlak Geliştirme Fonu’ndan vatandaşlara konut kredisi olarak verilen miktarın asgari 400 bin SAR’dan 500 bin SAR’a (yaklaşık 133 bin ABD doları) yükseltildiği, Yolsuzlukla Mücadele Ulusal Kurulu’nun oluşturulacağı, kurulun başına Bakan düzeyinde bir başkanın atanacağı ve bu kişinin doğrudan Krala bağlı olacağı, tüm Bakanlıklar ve kamu kuruluşlarının bu kurula kayıtsız şatsız yardımcı olacağı, yeni hastane ve araştırma merkezleri açılması için Sağlık Bakanlığına 16 milyar SAR’ın (yaklaşık 4,3 milyar ABD doları) tahsis edileceği, özel hastanelere bu güne kadar yapılan mali desteklerin 100 milyon SAR’dan 200 milyon SAR’a (yaklaşık 53 milyon ABD doları) yükseltileceği, İçişleri Bakanlığı’nda 60.000 yeni kadronun oluşturulacağı, Askeri kadrolarda hak edenlerin bir üst rütbeye derhal terfi ettirileceği, Askeri makamların hak edişlerinin acilen ödeneceği, Genel Müftü ve Din Bilim adamlarının medya tarafından eleştirilmeyeceği, Herhangi bir olumsuz durum tespitinde Enformasyon Bakanı’na bildirileceği, Bakanın ‘da durumu Krala arz edeceği, İslam İşleri Bakanlığı ile Adalet Bakanlığı koordinasyonuyla beş ay içinde Suudi Fıkıh Akademisinin kurulacağı, camilerin restorasyonu için 500 milyar SAR’ın (yaklaşık 133 milyar ABD doları) tahsis edileceği, Kuran ezberletme cemiyetlerine 200 milyar SAR’ın (yaklaşık 53 milyar ABD doları) tahsis edileceği, Halkı Doğru Yola yönlendirme bürolarına 300 milyar SAR’ın (yaklaşık 80 milyar ABD doları) tahsis edileceği, Dini polise (mutavva) 200 milyar SAR (yaklaşık 53 milyar ABD doları) tahsis edileceği, piyasa fiyat artışlarının kontrolü amacıyla Ticaret Bakanlığında 500 yeni kadronun oluşturulacağı, Suudileştirme sürecinin hızlandırılması amacıyla Ticaret Bakanı ile Çalışma Bakanının Suudi işadamlarıyla acilen bir araya geleceği ve çözüm üretileceği maddeleri yer almıştır.[xxvi] Yine mart ayında yasadışı biçimde uzayan gözaltı süreleri Suudi içişleri bakanlığı önünde protesto edilmiştir. Güvenlik ve terörizmle ilgili suçlar nedeniyle yıllardır mahkemeye çıkarılmadan gözaltında tutulan kişiler için yapılan bu gösteride, göstericilerin bazıları gözaltına alınmıştır.[xxvii] İlk kez 2005’de yapılan, 31 Ekim 2009’da tekrar edilmesi gereken yerel seçimler bu süreçte tekrar gündeme gelmiştir. Geçtiğimiz aylarda internetten kampanyalar düzenlenen seçimler 2009’da, seçmen tabanını genişletmek ve kadınların oy kullanması olasılığını değerlendirmek gerekçesiyle ertelenmişti. Bölgede yaşanan gelişmelerin ve ülke içinde yükselen muhalif seslerin etkisiyle Suudi Arabistan yönetimi seçimlerin 23 Nisanda düzenleneceğini duyurmuştur. 23 Nisanda yapılacak olan seçimlerde kadınların yine oy kullanamayacağı yetkililer tarafından açıklanmıştır.[xxviii] Yetkileri hayli sınırlı olan belediye meclis üyelerinin yarısı seçimle belirlenecek, geri kalan üyeler ise ülkenin yöneticileri tarafından atanacaktır.[xxix] Sonuç – Değerlendirme Genel olarak bakıldığında yaşadığımız süreçte ülkedeki Şii ve Sünni muhaliflerin taleplerinin büyük oranda örtüştüğü görülmektedir. Anayasal Monarşi, yolsuzlukla mücadele, insan hakları ve özgürlükler, kadınlara özgürlük, bağımsız yargı, adil gelir dağılımı, işsizlikle mücadele gibi talepler öne çıkan talepler arasındadır. Buna ek olarak Güvenlik ve terörizmle ilgili suçlar nedeniyle yıllardır mahkemeye çıkarılmadan gözaltında tutulan kişilerin serbest bırakılması da gösterilerde yine öne çıkan taleplerden olmuştur. Yoğun olarak ülkenin doğusunda yaşayan Şii’ler bu taleplere ek olarak kendilerine yönelik uygulanan ayrımcılığa son verilmesini de dile getirmektedir.[xxx] Ülkede yapılan gösterilere polis müdahale etmiştir. Ülke genelinde ve özellikle doğu bölgesinde sıkı tedbirler alınmış, gösteri ve yürüyüşler yasaklanmıştır.[xxxi] Ülkeden gelen haberlerde bazı göstericilerin polis müdahalesi sonucu yaralandığı ve bazı göstericilerinde gözaltına alındığı belirtilmiştir.[xxxii] Reform talepleri ve gösterilerin ardından Suudi Arabistan yönetimi ilk olarak konut, sosyal güvenlik ve eğitim hizmetlerinin iyileştirilmesi için 36 milyar dolarlık bir harcama emri vermiştir.[xxxiii] Kamu görevlilerine kalıcı iş sözleşmesi sunulması ve devlet memurlarına ’lik maaş zammı yapılması kararı alınmıştır.[xxxiv] Gösterilerin devam etmesi üzerine de asgari ücret artışı, nakit para ödülleri ile yolsuzlukla mücadeleye ilişkin bir dizi kraliyet kararnamesi halka duyurulmuştur.[xxxv] Bunların dışında 2005’de yapılan ve 2009 yılında tekrarlanması gereken yerel seçimler bu süreçte tekrar gündeme gelmiş ve 23 Nisan tarihinde yapılması kararlaştırılmıştır.[xxxvi] Açıklanan ekonomik yardımlar ve bazı düzenlemelerin dışında Şii din adamı Tevfik El- Ömer’in serbest bırakılması da yönetimin ülkesindeki halk hareketlerinin önüne geçmek amacıyla attığı adımlardan biri olmuştur.
[i] The Royal House is Rattled too, The Economist, 3/3 /2011, http://www.economist.com/node/18291511?story_id=
18291511&CFID=161034030&CFTOKEN=88011622
[ii] Ufuk Ulutaş, Suudi Arabistan Değişir mi?, 22/03/2011,
http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1110921&
title=yorum-ufuk-ulutas-seta-suudi-arabistan-degisir-mi
[iii] Saudi Arabia – Shia,
http://www.globalsecurity.org/military/world/gulf/sa-shia.htm
[iv] ICG Middle East Repotr N’31, Saudi Arabia Bacgrounder: Who Are The Islamists?, p,5 , 24/09/2004, http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle East%2
0North Africa/Iran Gulf/Saudi Arabia/Saudi A
rabia Backgrounder Who are the Islamists.ashx,ayrıca: http://encyclopedia.jrank.org/articles/pages/5548/Awda-Salman-al–1955.html
[v] Muhittin Ataman, Devrim Dalgası Suudi Arabistan’ı da Yutar mı?, Stratejik Düşünce Dergisi, s.16,sy:41
[vi] Mahan Abedin, The Face of Saudi Opposition, 20/04/2006, http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HD20Ak02.html
[vii] Dünyanın Kırılma Noktası: Suudi Arbistan, 30/03/2011, http://www.diplomatikgozlem.com/haber_oku.asp?id=4343
[viii] Zaman Gazetesi, Prens Talal’dan Kral Abdullah’a “Reformlara Hız Verme” Çağrısı, 18/02/2011, http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1095285
&keyfield=73757564692061726162697374616E
[ix] Saudi Arabia’s Musk Revolution,01/03/2011,
http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/03/
1/saudi_arabias_musk_revolution?page=0,0
[x] Suud Kralı Abdullah’a Alimlerden Ultimatom, 07/03/2011, http://www.timeturk.co
m/tr/2011/03/07/suud-krali-abdullah-a-alimlerden-ultimatom.html
[xi] Suud’da Yeni Parti: İslami Ümmet Partisi, 26/02/2011, http://www.timeturk.com/tr/201
1/02/26/suud-da-yeni-parti-islami-ummet-partisi.html
[xii] The Economist, Bullet’s and Bribes, 24/02/2011, http://www.economist.com/node/18
237063?story_id=18237063&CFID=
161034030&CFTOKEN=88011622
[xiii] Saudi Arabia’s Musk Revolution,01/03/2011, http://www.foreignpolicy.com/
articles/2011/03/1/saudi_arabias_musk_revolution?page=0,0
[xiv] Suudi Arabistan’da Petrol Parasıyla İstikrar Arayışı, 28/02/2011, http://www.bbc
.co.uk/turkce/haberler/2011/02/110228_saudi_arabia_petrol.shtml
[xv] Suudi Arabistan’da Sokaklar Isınıyor, 06/03/2011, http://www.timeturk.com/tr/
2011/03/06/suudi-arabistan-da-sokaklar-isiniyor.html
[xvi] Saudi Arabia Frees Shia Cleric Ahead of “Day of Rage”, 07/03/2011, http://www.
bbc.co.uk/news/world-middle-east-12663240
[xvii] Saudi Arabia İmposes Ban on All Protests, 05/03/2011, http://www.bbc.co.uk/
news/world-middle-east-12656744
[xviii] Şiiler Suudi Arabistan’da Gösteri Yaptı, 09/03/2011,
[xix] Saudi Arabia Police Open Fire at Protest in Qatif, 10/03/2011, http://www.
bbc.co.uk/news/world-middle-east-12708401
[xx] Suudi Polisi Ateş Açtı: Göstericiler Arasında Yaralılar Var, 11/03/2011, http://www.
zaman.com.tr/haber.do?haberno=1105760&keyfield=7375756469206
1726162697374616E
[xxi] Suudi Arabistan’da 200’den fazla kişi Gösteri Yapıyor, 11/03/2011, http://www.
zaman.com.tr/haber.do?haberno=1105981&keyfield=73757564692061
726162697374616E
[xxii] Friday Events : Demonstrations in Eastern Region Demanding Reforms and
Release of Prisoners, 12/03/2011, http://www.saudishia.com/?act=artc&id=258 [xxiii] Saudi Arabia Strikes Back, 14/03/2011, http://www.foreignpolicy.com/
articles/2011/03/14/saudi_arabia_strikes_back?page=0,0 [xxiv] Bahreyn Müdahalesi Suudi Arabistan’ı Karıştırdı, 17/03/2011, http://www.abna.ir
/data.asp?lang=10&Id=231870 [xxv] Suudi Arabistan’dan İran’a Protesto, 20/03/2011, http://www.zaman.com.tr/
haber.do?haberno=1110146&keyfield=73757564
692061726162697374616E [xxvi] Suudi Kralı Abdullah Para ve Reform Vaadinde Bulundu, 18/03/2011, http://www.
zaman.com.tr/haber.do?haberno=1109546&keyfield=7375756
4692061726162697374616E [xxvii] Small Saudi Protest Outside Interior Ministry in Riyadh, 20/03/2011, http://www.
bbc.co.uk/news/world-middle-east-12799780 [xxviii] Suudi Arabistan’da Sandık Yine Kadınlara Yasak, 28/03/2011, http://www.
ntvmsnbc.com/id/25197008/ [xxix] Suudi Arabistan’da Rötarlı seçim,24/03/2011, http://www.hurriyet.com
.tr/dunya/17350517.asp [xxx] Suudi Muhalefet Baskı Altında, 06/03/2011, http://www.timeturk.com/tr/2
011/03/06/suudi-muhalifler-baski-altinda.html [xxxi] Ufuk Ulutaş, Suudi Arabistan Değişir mi?, 22/03/2011, http://www.zaman.
com.tr/haber.do?haberno=1110921&title=yorum-
ufuk-ulutas-seta-suudi-arabistan-degisir-mi [xxxii] Saud Wahhabis Arrests More Than 160 Peaceful Shia Protesters 30/03/2011, http://www.abna.ir/data.asp?lang=10&Id=233928 [xxxiii] Saudi Arabia’s Musk Revolution,01/03/2011, http://www.foreignpolicy
.com/articles/2011/03/1/saudi_arabias_musk_revolution?page=0,0 [xxxiv] Suudi Arabistan’da Petrol Parasıyla İstikrar Arayışı, 28/02/2011, http://www.bbc.co.uk/turkce/haberler/20
11/02/110228_saudi_arabia_petrol.shtml [xxxv] Suudi King Varns Against Unrest While Boosting Benefits, 18/03/2011, http://www.
bbc.co.uk/news/world-middle-east-12781068 [xxxvi] Suudi Arabistan’da Rötarlı seçim,24/03/2011, http://www.hurriyet.
com.tr/dunya/17350517.asp
