Yurdanur Kuşçu, Ortadoğu Araştırmacısı, A.İ.B.Ü. Uluslararası İlişkiler Yüksek Lisans Programı
Geçtiğimiz Eylül ayına kadar Suudi Arabistan’da 2003’de alınan bir kararla sadece 21 yaş ve üzeri erkekler ülkedeki Belediye Meclis üyelerinin yarısının seçiminde söz sahibi olma hakkına sahipti. Eylül ayında yönetim tarafından açıklanan bir kararla 2015’de yapılacak yerel seçimlerde Kadınlara da oy kullanma ve aday olma hakkı verilmiştir. Ayrıca Suudi kadınlara danışma görevi gören Şuura Konseyine tam üye olma hakkı da verilmiştir.
Yönetimle ilgili kararların aşağı yukarı tamamının Suudi ailesi tarafından alındığı, hiçbir siyasi partiye izin verilmeyen ülkede Bakanlar kurulu, Eyalet Konseyi ve Danışma Konseyi bulunur, Bakanlar Kurulu üyeleri Kral tarafından atanır ve Krala karşı sorumludur, Eyalet Konseyi üyeleri prensler ya da Kraliyet ailesinin yakın akrabalarından oluşur. Sembolik bir görev üslenen Danışma Konseyi (Meclis’i Şuura)’ ise 1993’de kurulmuştur. Özellikle 11 Eylül olaylarının ardından ulusal ve uluslararası tepkilerin yoğunlaşmasıyla birlikte Ülkede bu alanda kısmi reform sürecine girilmiştir. Danışma Konseyinin üye sayısı 150’ye çıkarılmış ve yetkileri zamanla genişletilmiştir. Kasım 2006’da Kral Abdullah; Kral ya da Veliaht prensin ölümü ya da ülkeyi yönetemez duruma gelmesi üzerine gelecek Kralı seçmekle görevli 35 üyeden oluşan bir komisyonun oluşumunu açıklamış, Aralık 2007’de de Kraliyet kararnamesi ile Komisyonun üyeleri atanmıştır. Komisyon üyelerinin tamamı ülkenin kurucusu sayılan Kral Abdülaziz’in oğulları ve torunları olsa da yönetimin nasıl değişeceği sorunu bir sisteme bağlanmaya çalışılmıştır. Ayrıca yine 11 Eylül sonrası dönemdeki baskıların bir neticesi olarak değerlendirilebilecek şekilde Suudi yönetimi 2003 yılında belediye meclis üyelerinin yarısının seçimle belirlenmesi kararını almış ve 2005’de seçimler gerçekleştirilmiştir. Yapılan seçimlerde kamusal ve özel alanda ciddi kısıtlamalarla karşı karşıya olan kadınlara oy kullanma hakkı verilmezken bir dahaki seçimlerde kadınların da oy kullanabileceği vaat edilmişti. 2009 da tekrarlanması gereken seçimler çeşitli gerekçelerle ertelenirken bu yıl Ortadoğu ve kuzey Afrika halklarının, diktatör yönetimlerine karşı ayaklanması Suudi yönetimini tedirgin etmiş ve yönetim seçim kararı almıştır. Seçim sürecinin başlatılmasının ardından uluslararası kamuoyunda en çok merak edilen konulardan biri bu seçimlerde kadınların oy kullanıp kullanamayacağı olmuştur. Mart ayında yönetim tarafından yapılan bir açıklamayla bu seçimlerde de kadınların oy kullanamayacağı açıklanmıştır.
Diğer bölge ülkelerine kıyasla bölgedeki halk hareketleri dalgasından çok fazla etkilenmeyen Suudi Arabistan’da büyük çaplı olmasa da çeşitli gösteriler düzenlenmiştir. Gözaltı sürelerinin uzun sürmesi gibi çeşitli insan hakları ihlallerinin protesto edildiği, halkın Anayasal monarşi ve siyasi katılım talep ettiği gösterilerde kadınlar da yer almıştır. Ülkedeki kadınlar bir süredir seslerini duyurmak için sanal ortamda örgütlenerek çeşitli eylemlerde bulunmaya çalışıyor ve daha fazla haklar tanınması çağrısında bulunuyorlardı. Ayrıca Nisan 2011’de bir grup Suudi Kadın, kadınların seçimlerden dışlanmasını protesto etmek için bir kampanya başlatmış ve birkaç kadın seçmen olarak kayıt yaptırmaya yönelik başarısız bir girişimde bulunmuştur. Bir kadın ise yasal mücadele başlatmış fakat mahkeme, “teslim usul hataları” nedeniyle davanın reddine karar vermiştir.[1]
Yönetim protestolara yönelik bir taraftan tutuklamalar, gösterileri yasaklayan kararlar alırken diğer taraftan maddi yardımlar ve halkın tepkisini azaltma adına seçim sürecini başlatma gibi kararlar almıştır. Bu süreçte Suudi kadınların da özellikle sürüş yasağına karşı gösterilere ve kampanyalara devam etmesi Suudi yönetimini kadın hakları konusunda da adım atmaya sevk etmiş ve 25 Eylül’de kadınların 2015’deki belediye seçimlerinde oy kullanabilecekleri, aday olabilecekleri açıklanmıştır. Kral Abdullah, Şura Konseyi'nde yaptığı konuşmada, Ulema'nın üst düzey yetkilileri ve diğerleriyle yaptıkları görüşmelerden sonra, kadınların gelecek oturumdan sonra Şura Konseyi'nin tam üyesi olmalarına karar verdiklerini de açıklamıştır.[2] Danışma organı olarak görev yapan Şuura Konseyine 2006’da 6 kadın danışman olarak atanmış daha sonra bu sayı 12’ye yükselmiştir. Ancak Şuura Konseyinde ki bu kadınlara tam üye sıfatı verilmemişti.[3] Yapılan değişiklikle artık Şuura Konseyi üyesi olan kadınlar tam üye olabileceklerdir. Ayrıca Meclis İnsan Hakları Komisyonu, Riyad'da yaptığı toplantıda kadınların etkin olmalarının bir an önce hayata geçirilmesi için Meclis'te özel bir komisyon oluşturulması kararını da vermiş ve bu Komisyonun kadınların Meclis'te temsil edilebilmeleri yönünde faaliyet göstereceği belirtilmiştir. Meclis'in insan hakları komisyonu toplantısında alınan kararlara göre kadınlar, 17 ay sonra yapılacak olan 6. Şura toplantısına kadar tüm düzenlemeler yapılıp eksikliklerin giderilmesinin ardından kadınlar Şuura konseyinin tam üyesi olacaktır.[4] İnsan Hakları Komisyonu Başkanı Al Asheik yaptığı açıklamada Kral Abdullah’ın alınan kararın biran önce hayata geçmesini istediğini bu konuda çalışmaların hızlandırılmasını talep ettiğini söylemiş ve Meclise katılacak kadınların kaliteyi arttıracağını ancak her şeyin İslam kanunları çerçevesinde olacağını belirtmiştir. Ayrıca Al Asheik bu kararla Suudi kadınların refah seviyesinin yükseltilmesinin amaçlandığını, Suudi kadınların sağlık, ekonomik, yönetim ve sosyal alanlarda mükemmel eğitim aldıklarını ve bu entelektüel kapasitenin uluslar arası sorunların çözümünü ve krallığın hedeflerine ulaşmasını daha da kolaylaştıracağını açıklamıştır.[5]
Ülkede Kadın Hakları savunucuları uzun zamandır seçme seçilme hakkı için mücadele ediyordu. Yapılan bu son reformla Suudi kadınların ülkedeki bu “sınırlı siyasi katılım” sürecinde yer almaları sağlansa da ülkede kadına yönelik kamusal ve özel alandaki ayrımcılık önemli seviyededir. Ülkede kadınlar üzerinde vesayet sistemi uygulanır ve bu karara göre kadınlar; babaları, eşleri, kardeşleri ya da oğullarının onayı olmadan seyahat, çalışma, sağlık ve eğitim de dahil olmak üzere kendi hayatları hakkında karar veremiyorlar. Suudi yönetimi BM insan hakları konseyine sistemin ortadan kaldırılacağını vaat etmesine rağmen sistem hala ülkede devam etmektedir.[6] Ayrıca araba kullanmalarına da izin verilmeyen kadınlar, bir süreden bu yana seslerini duyurmak için sanal ortamda örgütlenerek çeşitli eylemlerde bulunmaya çalışmakta, daha fazla haklar tanınması çağrısında bulunmaktadır.
Ülke tarihinde Suudi kadınların ilk seslerini duyurdukları eylem 1990’da gerçekleşmiş, 47 kadar Suudi kadın Riyad sokaklarında araba kullanarak kadına yönelik sürüş yasağını protesto etmek için toplanmıştır. Gösteriye katılan kadınlar bir günlüğüne hapsedilmiş ve pasaportlarına el konulmuştur.[7] Bu tarihe kadar kadınların araba kullanması yasadışı değilken bu tarihten sonra içişleri bakanlığı kadınların araba kullanmamaları için bir resmi bir yönerge yayınlamış ve bu yasak bir fetva ile de yinelenmiştir.[8] O dönem Suudi Arabistan Krallığı Müftüsü ve Kıdemli Ulema Konseyi üyesi olan Şeyh Abdülaziz bin Abdullah bin Baz kadınların araba kullanmasının olumsuz sonuçlara yol açacağı, günah olacağı şeklinde bir açıklama yapmıştır.[9]
1990’da Riyad’da ki bu gösterisinden sonra sürüş yasağına karşı en büyük gösteri bu Haziran ayında gerçekleşmiştir. Mayıs ayında Mana Al Sharif' adında bir Suudi kadının araba kullandığı sırada çektiği videoyu yayınlanması üzerine 9 gün gözaltına alınmış “bir daha araba kullanmayacağı ve gazetecilerle konuşmayacağı” şeklinde bir belgeye imza atarak serbest bırakılmıştı. Bu olayın ardından Facebook’ta ‘Woman2drive’ adı altında yürütülen kampanyanın organizatörleri, kadınlara otomobil kullanma hakkı veren Kraliyet kararnamesi yayınlanıncaya kadar yasağın delinmesi gerektiğini belirterek, kadınları direksiyon başına davet etmiştir.[10] 17 Haziranda Suudi Arabistan’da toplu gösteri yapmak yasak olduğu için, yabancı ehliyeti olan kadınlar bireysel olarak eylemlerini gerçekleştirmişlerdir. Sosyal paylaşım siteleri aracılığıyla organize edilen bu gösterilere kaç kadın sürücünün katıldığı hakkında net bir bilgi bulmamakla birlikte katılımın yüksek olduğu söylenmektedir. Bu gösteriye katılan bazı Suudi kadınlar tutuklanmış ancak “sürüş yapmayacaklarına dair bir taahhüdün” altına imza atmalarının ardından serbest bırakılmışlardır.[11]
2000’lere kadar ülkede bir tabu olarak görülen kadın ve kadın hakları, ülke içi muhalefet ve uluslararası alanda ki eleştirilerin ve baskının artması, Suudi kadınların eğitim ve bilinçlenme düzeyindeki gelişim gibi faktörlerin etkisi ile 2000 sonrası dönemde sınırlı da olsa gündeme gelmeye başlamıştır. 2005 yılında resmen tahta geçen Kral Abdullah kadın girişimcilere yönelik bazı değişiklikler yapmış, eleştirilere rağmen Suudi üniversitesinde bazı bölümlerde kız-erkek karışık eğitim verilmesine izin vermiştir. Yine 2000 sonrası dönemde İç İşleri Bakanlığı günlük yaşamı kolaylaştırmak dolandırıcılığı ve sahteciliği önlemek için 22 yaş ve üzerindeki kadınlar için kimlik çıkartmaya başlamıştır.[12] Ayrıca Çeşitli kesimler arasında diyalog kültürünü geliştirmek amacıyla başlatılan ve ilki 2003’de yapılan Ulusal Diyalog toplantılarına ikincisinden itibaren kadınlar da katılmaya başlamıştır. İkinci Ulusal Diyalog toplantısına 10 kadın katılırken “Kadın Haklarının” konu edildiği, kadınların görevleri ve yükümlülükleri üzerine odaklanılan üçüncü[13] Ulusal Diyalog toplantısına 35 kadın katılmıştır.[14] Kral Abdullah’ın resmi olarak tahta geçtiği 2005 yılından sonra yapılan ilk büyük kabine değişikliğinde ise Nura al-Fayez isimli bir kadın Eğitim Bakan Yardımcısı olarak atanmıştır.
Sonuç
Suudi Arabistan’da kadın hakları savunucuları uzun zamandır seçme ve seçilme hakkı için mücadele ediyordu. Krallığın kadınlara seçme ve seçilme hakkı verme kararı uluslararası alanda olumlu olarak değerlendirilirken geç kalınmış bir adım olduğu üzerinde duruldu. Yerel seçimlerde oy kullanma ve aday olma hakkı Şuura Konseyine ise tam üye olma hakkı verilmesi ülkedeki kadınların kamusal alana daha fazla katılması için önemli bir adımdır. Ancak Kral Abdullah’ın yaşlı ve sağlık durumunun çok iyi olmaması, kadın hakları konusunda atılan tüm bu adımların korunması ya da devam edip ettirilemeyeceği konusunda şüphelere neden olmaktadır. Özellikle yönetimi sırasında reformcu bir tavır sergileyen Kral Abdullah’ın ardından tahta geçecek Veliaht Prens Sultan Bin Abdülaziz El Suud’un ölümünün ardından yeni Veliaht Prens olarak muhafazakâr duruşu ve bazı reformlara karşıtlığıyla bilinen Nayef bin Abdülaziz El Suud’un atanması bu şüpheleri güçlendirmektedir.[15]
Kamusal ve özel alanda ciddi ayrımcılıklarla karşı karşıya olan Suudi kadınlara yönelik 2000 sorası atılan adımlar otoriter bir rejim tarafından yönetilen ve toplumsal hayatta Vahhabilik gibi Sünniliğin en katı formunun etkin olduğu Suudi Arabistan için önemli değişimler olarak değerlendirilmelidir. 2000 sonrası dönemde uluslararası baskıların artması, ülke içi muhalefetin sesinin yükselmesi Suud ve Şeyh ailelerinin ittifakıyla baskıcı bir şekilde yönetilen ülkedeki bu değişimlerde büyük rol oynamıştır. Suudi Arabistan, BM üyesi olarak, uluslararası teamül hukukunun bir parçası olarak kabul edilir, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ile uygun olarak hareket etmek zorundadır. Özellikle 2001’de ülkenin, kadına yönelik her türlü ayrımcılığın önlenmesine yönelik uluslararası sözleşmeyi imzalaması kadın hakları konusunda ciddi sıkıntıların yaşandığı ülkeye uluslararası bir sorumluluk yüklemektedir.[16]
Kaynaklar
[1]Saudi Arabia: Women to Vote, Join Shura Council 26.09.2011, http://www.hrw.org/news/2011/09/26
/saudi-arabia-women-vote-join-shura-council
[2]Kadınlar yerel seçimlerde aday olabilecek 25.09.2011, http://www.timeturk.com/tr/2011/09/25
/kadinlar-yerel-secimlerde-aday-olabilecek.html
[3]Saudi Arabia: Women to Vote, Join Shura Council 26.09.2011, http://www.hrw.org/news/2011/09/26
/saudi-arabia-women-vote-join-shura-council
[4]Arabistan Meclisi'nde kadınlar için komisyon 5.09.2011, http://www.timeturk.com/tr/2011/10/05/
arabistan-meclisi-nde-kadinlar-icin-komisyon.html
[5]Arabistan Meclisi'nde kadınlar için komisyon 5.10.2011, http://www.timeturk.com/tr/2011/10/05/
arabistan-meclisi-nde-kadinlar-icin-komisyon.html
[6]Getting the vote could herald real change for Saudi women 29.09.2011, http://www.hrw.org/news/2011/09/29/getting-vo
te-could-herald-real-change-saudi-women&usg
=ALkJrhjZgRbU1_j-BEkpuqhtPanHcN89_w
[7] Suudi Arabistan'da kadınlar isyan ediyor, http://www.hurriyet.com.tr/strateji/7312084.asp?gid=202&sz=35628
[8]Saudi Arabia urged to release woman arrested following driving campaign 24.05.2011, http://www.amnesty.org/en/news-and-up
dates/saudi-arabia-urged-release-woman-a
rrested-following-driving-campaign-2011-05
-24&usg=ALkJrhiCTE1Vojg4jdlK8-Oxq_INaWRv5g
[9] Saudi Arabia: Gross Human Rights Abuses Against Women, 27.09.2000, http://www.amnesty.org/en/library/asset/MDE23/0
57/2000/en/409b9c37-dea6-11dd-b378-
99b26579b978/mde230572000en.html&
usg=ALkJrhh3dhPE8ij64Ebl4XtL5yTCOtceUQ
[10]Suudi kadınlardan sivil itaatsizlik 17.06.2011, http://www.timeturk.com/tr/2011/06/1
7/suudi-kadinlardan-sivil-itaatsizlik.html
[11]Vote for Saudi women no guarantee of rights 26.09.2011, http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/vote
saudi-women-no-guarantee-rights-2011-09-2
6&usg=ALkJrhiKOnWg_raaghoIaYfpWfzuNFqATA
[12] Saudi Arabia: Let Women Vote, Run for Office, 31.03.2011, http://www.hrw.org/news/2011/03/31/saudi-
arabia-let-women-vote-run office&usg=AL
kJrhhhwIau3DyvzTS0Y5kSdvwfkErk0w
[13] Bundan sonraki Ulusal Diyalog toplantılarına; dördüncüsüne 46, beşincisine 34, altıncısına 44 ve son olarak yedincisine 35 kadın katılmıştır.
[14] The Shared Socienties Project: Leadership for Dialogue, Diversity and Social Cohesion, Building a World Saf efor Diff erence, Replicable Example of Practice, Club de Madrid, p.4, http://www.clubmadrid.org/img/seccion
es/SSP_II2_National_Dialogue_Center_Saudi_Arabia.pdf
[15]Suudi Arabistan'ın yeni veliaht prensi İçişleri Bakanı Nayef oldu, 28.10.2011, http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1195814
[16]Saudi Arabia: Free Woman Who Dared to Drive , 23.05.2011, http://www.hrw.org/news/2011/05/23/saudi
-arabia-free-woman-who-dared-dr
ive&usg=ALkJrhgxGTvebVxDlSoycKrmHmiJLNhjqw
